Huyệt Thứ Liêu (BL32)
Huyệt Thứ Liêu (BL32), Kinh Bàng quang. Vị trí: Vùng xương cùng, tại lỗ cùng sau thứ hai.
Huyệt Thứ Liêu (BL32): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Thứ Liêu có mã quốc tế BL32, tên phiên âm Ciliao; WHO định vị huyệt ở vùng xương cùng, tại lỗ cùng sau thứ hai.[1][3]
Bài này tách ba lớp thông tin: mốc định vị, công năng được ghi trong sách Y học cổ truyền và kết quả nghiên cứu trên người. Đọc đúng từng lớp giúp tránh biến một tên huyệt thành lời hứa điều trị.
Nội dung dành cho học tập, không dùng để tự châm, tự cứu nóng hay tự dò ấn sâu vùng cùng chậu. Với triệu chứng ở lưng, vùng chậu hoặc tinh hoàn, hãy đối chiếu đầy đủ các mục
Đau lưng,
Đau vùng chậu và
Đau hoặc sưng tinh hoàn trong phần chăm sóc y tế bên dưới, gồm cả mức cần khám, mức khẩn và cấp cứu.
[6][7][8]1. Đặc tính
Thông tin định danh
| Nội dung |
Thông tin tra cứu |
| Tên tiếng Việt |
Thứ Liêu.[3] |
| Tên quốc tế và mã |
Ciliao — BL32.[1][3] |
| Kinh mạch |
Kinh Bàng quang; sách ghi đây là huyệt thứ 32 của kinh.[1][2] |
| Vùng cơ thể |
Vùng xương cùng, tại lỗ cùng sau thứ hai.[1] |
| Bên cơ thể |
Danh mục tên huyệt có các mục bên trái, bên phải và hai bên cho Thứ Liêu.[3] |
Sổ tay tra huyệt ghi mục riêng “Thứ Liêu”, với Đặc tính và Vị trí ở trang in 46, rồi bắt đầu Tác dụng và Cách châm ở trang in 47.[2]
Danh mục huyệt và mã huyệt ghép tên Thứ Liêu với Ciliao và BL32, nhưng cột tên kinh tiếng Việt của chính dòng này lại in “Kinh thủ thái dương Bàng quang”; bài dùng danh mục để đối chiếu tên và mã, còn việc xếp vào kinh Bàng quang được đối chiếu thêm mục kinh của WHO và mục riêng trong Sổ tay tra huyệt.[1][2][3]
Cách đọc công năng truyền thống
Sách ghi các công năng “thông kinh, lý khí, hoạt huyết, chỉ thống” cho Thứ Liêu.[2]
Đây là cách diễn đạt theo hệ thống YHCT của nguồn sách, không phải kết quả đo lưu lượng máu, xét nghiệm hay tỷ lệ khỏi bệnh trong một thử nghiệm lâm sàng.[2]
2. Vị trí
Mốc giải phẫu theo WHO
WHO mô tả BL32 ở vùng xương cùng, trong lỗ cùng sau thứ hai; ghi chú riêng đặt lỗ này tại chỗ lõm ở khoảng giữa gai chậu sau trên và mỏm gai của đốt cùng thứ hai.[1]
Sổ tay tra huyệt mô tả “nơi lỗ xương thiêng 2”, kèm mốc điểm giữa cạnh dưới của gai chậu sau trên và Đốc mạch; đây là cách viết của sách, không phải nguyên văn mốc mỏm gai đốt cùng thứ hai trong ghi chú WHO.[1][2]
Mốc giải phẫu theo WHO
| Điểm cần phân biệt |
Cách đọc |
| Vùng xương cùng |
Không thay mốc “lỗ cùng sau thứ hai” bằng một vùng đau bất kỳ ở thắt lưng.[1] |
| Mốc giữa hai cấu trúc |
Ghi chú WHO nêu gai chậu sau trên và mỏm gai đốt cùng thứ hai, không chỉ nói chung là “giữa mông”.[1] |
| Tên lỗ cùng |
Sách dùng “lỗ xương thiêng 2”, còn WHO nêu rõ lỗ cùng sau thứ hai.[1][2] |
Mục Vị trí chỉ để hiểu bản đồ giải phẫu. Bài không hướng dẫn tự sờ tìm lỗ cùng, kiểm tra đau bằng ấn sâu hay chọn đường đưa kim.
3. Tác dụng
Những ứng dụng được sách ghi nhận
Sổ tay tra huyệt ghi các ứng dụng cho đau vùng thắt lưng và xương cùng chậu, “tử cung viêm”, “dịch hoàn sưng” và “xích bạch đới”.[2]
Những ứng dụng được sách ghi nhận
| Nhóm ghi trong sách |
Cách hiểu và hướng chăm sóc |
| Đau vùng thắt lưng, xương cùng chậu.[2] |
Đây là chỉ định được nguồn YHCT ghi nhận, chưa phải chứng minh hiệu quả riêng BL32 cho mọi nguyên nhân đau.[2] Đối chiếu đầy đủ mục Đau lưng và Đau vùng chậu bên dưới, gồm các mức cần khám, khẩn và cấp cứu.[6][7] |
| “Tử cung viêm”, “xích bạch đới”.[2] |
Giữ nguyên cách gọi của sách, không dùng tên gọi này để tự xác định nguyên nhân.[2][6] Đối chiếu đầy đủ mục Đau vùng chậu bên dưới, gồm các mức cần khám, khẩn, cấp cứu và chuyển hướng sản khoa khi thai từ 20 tuần.[6] |
| “Dịch hoàn sưng”.[2] |
Đây là thuật ngữ sách dùng cho sưng tinh hoàn, không phải lý do tự xử trí bằng huyệt.[2][8] Đối chiếu đầy đủ mục Đau hoặc sưng tinh hoàn bên dưới, gồm cả khẩn và cấp cứu.[8] |
NHS nêu điều trị đau vùng chậu phụ thuộc nguyên nhân và khuyên không tự chẩn đoán; NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn gặp nhân viên y tế.[5][6]
Nghiên cứu trên người: cần phân biệt bấm huyệt và châm kim
Báo cáo của Marzieh Akbarzadeh, Zahra Masoudi, Mohammad Javad Hadianfard, Maryam Kasraeian và Najaf Zare, công bố năm 2014 trên Journal of Pregnancy, mô tả thử nghiệm ngẫu nhiên 150 sản phụ ở một bệnh viện tại Shiraz, Iran, với ba nhóm 50 người.[4]
Người tham gia 18–35 tuổi, thai đủ tháng, một thai, màng ối nguyên vẹn, không có tiền sử vấn đề nội khoa, ngoại khoa hay tâm thần và không gặp vấn đề đặc biệt trong thai kỳ; chuyển dạ bắt đầu tự nhiên và lúc nhập viện cổ tử cung mở 3–4 cm.[4]
Báo cáo ghi tuổi thai quan sát 37–41 tuần và số lần mang thai là một hoặc hai; đây không phải nghiên cứu chỉ tuyển người sinh con lần đầu.[4]
Nghiên cứu trên người: cần phân biệt bấm huyệt và châm kim
| Nhánh nghiên cứu |
Can thiệp thực sự được mô tả |
| Bấm BL32.[4] |
Nhà nghiên cứu thực hiện bấm BL32 trong bối cảnh chuyển dạ tại bệnh viện, không phải châm kim hoặc điện châm; phần mô tả không xác lập rõ bên huyệt thực sự tác động, dù có hiệu chuẩn lực hai ngón cái.[4] |
| Hỗ trợ liên tục.[4] |
Doula là nhà nghiên cứu cung cấp hỗ trợ tâm lý, cảm xúc, giáo dục và thể chất, kèm thay đổi tư thế; đây là một gói chăm sóc khác, không phải bấm BL32.[4] |
| Đối chứng.[4] |
Chỉ nhận chăm sóc thường quy của khoa; báo cáo không định lượng thuốc giảm đau hay các thành phần chăm sóc thực nhận giữa các nhánh.[4] |
Ở các sản phụ 18–35 tuổi, thai đủ tháng một thai, màng ối nguyên vẹn, không có tiền sử vấn đề nội khoa, ngoại khoa, tâm thần hay vấn đề đặc biệt trong thai kỳ, chuyển dạ tự nhiên và lúc nhập viện mở 3–4 cm, với tuổi thai quan sát 37–41 tuần và số lần mang thai quan sát là một hoặc hai, mẫu được trình bày 50 người mỗi nhóm và mức đau trung bình ban đầu khoảng 6 điểm trên thang 0–10, Bảng 1 báo cáo điểm đau sau can thiệp trung bình ± độ lệch chuẩn là 3,44 ± 0,907 ở nhóm bấm BL32 do nhà nghiên cứu thực hiện tại bệnh viện (chưa xác lập rõ bên huyệt thực sự tác động), 3,54 ± 1,328 ở nhóm hỗ trợ liên tục và 9,40 ± 1,010 ở nhóm chăm sóc thường quy; báo cáo chưa nêu chuẩn chẩn đoán chuyển dạ chính thức hoặc quy trình xác nhận riêng, chưa định nghĩa rõ tập phân tích và xử lý thiếu dữ liệu, chưa định lượng thuốc giảm đau/chăm sóc thực nhận, và chưa chỉ rõ khoảng thời gian từ kết thúc can thiệp đến phép đo này.[4]
Phần Kết quả của báo cáo trên các sản phụ 18–35 tuổi, thai đủ tháng một thai, màng ối nguyên vẹn, không có tiền sử vấn đề nội khoa, ngoại khoa, tâm thần hay vấn đề đặc biệt trong thai kỳ, chuyển dạ tự nhiên lúc nhập viện mở 3–4 cm, với tuổi thai quan sát 37–41 tuần và số lần mang thai quan sát là một hoặc hai, mức đau ban đầu trung bình khoảng 6/10 và bảng trình bày 50 người mỗi nhánh, nêu khác biệt điểm đau sau can thiệp giữa ba nhánh bấm BL32 do nhà nghiên cứu thực hiện tại bệnh viện (chưa xác lập rõ bên huyệt thực sự tác động), hỗ trợ liên tục và chăm sóc thường quy có P < 0,001, nhưng giữa hai nhánh can thiệp không có khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm đau (P > 0,05); chuẩn chẩn đoán và quy trình xác nhận riêng, định nghĩa tập phân tích, xử lý thiếu dữ liệu, thuốc giảm đau/chăm sóc thực nhận và khoảng thời gian chính xác đến phép đo sau can thiệp vẫn chưa được báo cáo rõ.[4]
Kết quả đó không chứng minh hai phương pháp tương đương, không phải bằng chứng cho châm kim BL32, và không thể chuyển thành hướng dẫn tự bấm để giảm đau hay thúc chuyển dạ tại nhà.[4]
Báo cáo còn có điểm cần thận trọng: ô mổ lấy thai ở nhóm hỗ trợ trong Bảng 2 của bản toàn văn HTML in số người là 3 nhưng tỷ lệ là 60%, trong khi chính bảng ghi 50 người ở nhóm này; không dùng ô bất nhất ấy để tính một cam kết lợi ích sinh nở.[4]
Trong thử nghiệm tại bệnh viện trên 150 sản phụ 18–35 tuổi được chọn vì thai đủ tháng một thai, màng ối nguyên vẹn, chuyển dạ tự nhiên lúc nhập viện mở 3–4 cm, không có tiền sử vấn đề nội khoa, ngoại khoa, tâm thần hay vấn đề đặc biệt trong thai kỳ, với tuổi thai quan sát 37–41 tuần và số lần mang thai quan sát là một hoặc hai và mức đau trung bình ban đầu khoảng 6/10, hai nhánh bấm BL32 do nhà nghiên cứu thực hiện (chưa xác lập rõ bên huyệt thực sự tác động) và hỗ trợ liên tục được so với chăm sóc thường quy; dù bảng kết quả trình bày 50 người mỗi nhánh, báo cáo không xác lập rõ cách giám sát biến cố, số người gặp biến cố riêng biệt hay cửa sổ theo dõi an toàn, cũng không định lượng thuốc giảm đau/chăm sóc thực nhận, không nêu chuẩn chẩn đoán chuyển dạ và quy trình xác nhận riêng hoặc định nghĩa tập phân tích, nên không thể suy ra “không có tai biến” hay an toàn cho tự tác động BL32 trong thai kỳ.[4]
4. Cách châm và chăm sóc an toàn
Phạm vi dành cho người hành nghề
Mục Cách châm riêng của Thứ Liêu trong Sổ tay tra huyệt ghi châm kim, cứu và ôn cứu.[2]
Bài chỉ giới thiệu các nhóm phương pháp ấy, không chuyển thông số châm hoặc cứu của sách thành hướng dẫn thao tác. Việc lựa chọn phương pháp cần được trao đổi với người hành nghề được đào tạo, sau đánh giá trực tiếp; không tự châm, tự đốt ngải hoặc dùng thiết bị điện tại vùng cùng chậu.
NCCIH ghi nhận kim không vô khuẩn hoặc thực hiện không đúng đều có thể dẫn đến biến chứng, và châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, thủng cơ quan hay tổn thương hệ thần kinh trung ương.[5]
Trao đổi với nhân viên y tế về phương pháp bổ trợ đang dùng và không dùng châm cứu để hoãn khám bệnh.[5]
Khi nào cần chăm sóc y tế?
Các bảng sau chuyển các mức hành động của NHS thành cách diễn đạt dùng tại nơi người đọc sống: “khẩn” là liên hệ ngay để được tư vấn hoặc bố trí khám khẩn, còn “cấp cứu” là gọi cấp cứu địa phương ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay với người khác đưa đi hay xe cấp cứu, không tự lái.[6][7][8]
Nếu đồng thời có điều kiện ở hàng cấp cứu, ưu tiên hành động cấp cứu thay cho lịch khám thường hoặc khẩn ở các bảng tương ứng.[6][7][8]
Đây là các dấu hiệu được chọn từ những trang hướng dẫn cụ thể, không phải công cụ chẩn đoán hoặc danh sách loại trừ mọi tình huống cần chăm sóc. Không tự tạo đau, ấn bụng/vùng chậu hoặc thực hiện động tác thử để kiểm tra các dấu hiệu.
Đau lưng
| Mức |
Điều kiện và hành động |
| Cần khám.[7] |
Có đau lưng và một trong các tình trạng: không đỡ sau vài tuần tự chăm sóc; cản trở sinh hoạt hằng ngày; lo lắng hoặc khó chịu đựng; sụt cân không chủ ý; có khối/sưng hoặc lưng đổi hình dạng; không đỡ khi nghỉ hoặc đau hơn về đêm; đau tăng khi hắt hơi, ho hoặc đi tiêu; đau ở phần lưng trên giữa hai vai thay vì lưng dưới: hẹn khám bác sĩ.[7] |
| Khẩn.[7] |
Có đau lưng và cảm thấy nóng, lạnh, rét run hoặc không khỏe nói chung; hoặc có đau lưng dữ dội khởi phát đột ngột hay đau tăng nhanh: liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn/khám khẩn.[7] |
| Cấp cứu.[7] |
Có đau lưng và một trong các dấu hiệu: đau, châm chích, yếu hoặc tê ở cả hai chân; mất cảm giác quanh bộ phận sinh dục hoặc hậu môn; thay đổi tiểu tiện/đại tiện như khó tiểu hoặc són tiểu, són phân; thay đổi cảm giác ở dương vật/âm đạo khi quan hệ, không thể đạt/duy trì cương hoặc không thể đạt cực khoái; đau ngực; hoặc đau bắt đầu sau tai nạn nghiêm trọng: gọi cấp cứu địa phương ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay, không tự lái, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu; mang thuốc đang dùng theo nhưng không trì hoãn cấp cứu để thu xếp thuốc.[7] |
Đau vùng chậu
| Mức |
Điều kiện và hành động |
| Cần khám.[6] |
Hẹn khám bác sĩ khi có một trong các tình trạng độc lập: đau vùng chậu tái diễn hoặc không hết; chướng bụng tái diễn hoặc không hết; sụt cân không chủ ý; nhanh no hoặc chán ăn; táo bón hoặc tiêu chảy không hết.[6] |
| Khẩn.[6] |
Có đau vùng chậu và một trong các tình trạng: khó tiểu hoặc khó đi tiêu; máu trong nước tiểu hoặc phân; dịch tiết, dịch lỏng hay chảy máu âm đạo bất thường; đau khi tiểu hoặc tiểu nhiều hơn thường lệ; sốt rất cao hoặc cảm thấy nóng, lạnh, rét run; nôn kèm tiêu chảy, hoặc buồn nôn; đang mang thai hoặc có thể mang thai: liên hệ ngay cơ sở y tế để tư vấn/khám khẩn; nếu thai từ 20 tuần, liên hệ nữ hộ sinh hoặc đơn vị sản khoa.[6] |
| Cấp cứu.[6] |
Có đau vùng chậu và một trong các dấu hiệu: đau dữ dội, tăng dần hoặc đau khi cử động/chạm vùng đó; cảm thấy sắp ngất, chóng mặt, choáng váng hoặc ngất; đau chóp vai; khó thở; chảy máu âm đạo nhiều; đột ngột lú lẫn: gọi cấp cứu địa phương ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay, không tự lái, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu; mang thuốc đang dùng theo nhưng không trì hoãn cấp cứu để thu xếp thuốc.[6] |
Đau hoặc sưng tinh hoàn
| Mức |
Điều kiện và hành động |
| Khẩn.[8] |
Đau âm ỉ/khó chịu ở tinh hoàn khiến lo lắng; có khối; sưng; đổi hình dạng hoặc cảm giác; hoặc một bên trở nên lớn hơn bên kia: liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn/khám khẩn.[8] |
| Cấp cứu.[8] |
Đau tinh hoàn đột ngột và dữ dội; hoặc đau tinh hoàn kèm buồn nôn, nôn hay đau bụng; hoặc đau kéo dài hơn một giờ hay vẫn đau khi nghỉ: đến khoa cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu địa phương ngay, không tự lái, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu; mang thuốc đang dùng theo nhưng không trì hoãn cấp cứu để thu xếp thuốc.[8] |
5. Câu hỏi thường gặp
Thứ Liêu có nằm giữa cột sống không?
WHO đặt BL32 tại lỗ cùng sau thứ hai, với ghi chú về khoảng giữa gai chậu sau trên và mỏm gai đốt cùng thứ hai, không đặt huyệt ngay trên mỏm gai giữa lưng.[1]
Có thể dùng vị trí trên hình để tự châm không?
Không dùng hình hoặc mô tả trong bài để chọn đường kim. NCCIH cảnh báo châm cứu thực hiện không đúng có thể gây tổn thương nghiêm trọng.[5]
Nghiên cứu bấm BL32 có đồng nghĩa với nghiên cứu châm BL32 không?
Thử nghiệm năm 2014 nêu trên dùng bấm BL32 do nhà nghiên cứu thực hiện khi chuyển dạ tại bệnh viện, không phải châm kim; thiết kế ấy không xác lập hiệu quả hay an toàn của tự châm, tự bấm hoặc tự gây chuyển dạ.[4]
Sách có ghi cứu và ôn cứu cho Thứ Liêu không?[2]
Mục riêng của huyệt có ghi cả hai phương pháp này cùng châm kim; việc sách liệt kê phương pháp không biến nó thành hướng dẫn tự thực hiện.[2]
Khi có triệu chứng, nên theo dõi hay đi khám?
Đối chiếu đầy đủ các mục Đau lưng, Đau vùng chậu và Đau hoặc sưng tinh hoàn ở trên, gồm mọi mức hành động của từng mục; hướng dẫn đau vùng chậu có cả liên hệ sản khoa khi thai từ 20 tuần và các dấu hiệu cấp cứu không được thay bằng chờ khám sản.[6][7][8]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu BL32 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Ciliao). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[9]
Đối chiếu BL32 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Điều hòa hạ tiêu, thông lợi đại tiểu tiện; Hóa thấp, điều kinh; Lợi lưng và chân |
| Chứng được liệt kê |
Đái dầm; Tiêu chảy; Đau thần kinh tọa; Nước tiểu sẫm màu; Sôi bụng; Khí hư (đới hạ); Đau khi chuyển dạ; Vô sinh; Đau vùng xương cùng; Táo bón; Sa hậu môn; Đau bụng kinh; Đau bộ phận sinh dục; Đau thắt lưng; Sa tử cung; Tiểu buốt; Bí tiểu; Tiểu khó; Tê thắt lưng; Khó đi đại tiện; Kinh nguyệt không đều |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Thứ Liêu là BL32/Ciliao, huyệt thứ 32 của kinh Bàng quang; mốc định vị chuẩn được WHO nêu là lỗ cùng sau thứ hai.[1][2][3]
Các công năng truyền thống được trình bày theo Sổ tay tra huyệt; thử nghiệm chuyển dạ trong bài là bấm BL32 trong bệnh viện, không phải chứng minh cho châm kim hoặc tự tác động tại nhà.[2][4]
Không tự châm, cứu nóng, kích điện hay dò ấn sâu vùng cùng chậu. Với triệu chứng, đối chiếu trọn các mục Đau lưng, Đau vùng chậu, Đau hoặc sưng tinh hoàn và tất cả mức cần khám, khẩn, cấp cứu tương ứng ở trên, kể cả hướng sản khoa từ 20 tuần nhưng vẫn ưu tiên cấp cứu khi có dấu hiệu cấp cứu.[6][7][8]
Tài liệu tham khảo
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region. Updated and reprinted 2009; copyright 2008.
- Hoàng Duy Tân; Hoàng Anh Tuấn. Sổ tay tra huyệt. Chưa xác định năm xuất bản.
- Bộ Y tế. Phụ lục III: Danh mục huyệt và mã huyệt, kèm Quyết định 2552/QĐ-BYT ngày 12 tháng 8 năm 2025.
- Marzieh Akbarzadeh; Zahra Masoudi; Mohammad Javad Hadianfard; Maryam Kasraeian; Najaf Zare. Comparison of the Effects of Maternal Supportive Care and Acupressure (BL32 Acupoint) on Pregnant Women’s Pain Intensity and Delivery Outcome. Journal of Pregnancy, 2014.
- National Center for Complementary and Integrative Health. Acupuncture: Effectiveness and Safety.
- NHS. Pelvic pain.
- NHS. Back pain.
- NHS. Testicle pain.
- Me & Qi – Acupuncture Points: Ciliao BL32 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.