Huyệt Thừa Sơn (BL57)
Huyệt Thừa Sơn (BL57), Kinh Bàng quang. Vị trí: Mặt sau cẳng chân, tại chỗ nối gân gót với hai bụng cơ bụng chân.
Huyệt Thừa Sơn (BL57): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Thừa Sơn là huyệt BL57, tên quốc tế Chengshan; WHO định vị huyệt ở mặt sau cẳng chân, tại chỗ gân gót nối với hai bụng cơ của cơ bụng chân.[1][3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Đau, tê hoặc sưng chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Sổ tay tra huyệt ghi Thừa Sơn là huyệt thứ 57 của kinh Bàng quang.[2]
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã BL57 với tên quốc tế Chengshan, đồng thời có các mục bên trái, bên phải và hai bên.[3]
Tên gọi và kinh mạch
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Thừa Sơn.[2] |
| Tên và mã quốc tế |
Chengshan, BL57.[1][3] |
| Kinh mạch theo sách |
Huyệt thứ 57 của kinh Bàng quang.[2] |
| Vùng định vị theo WHO |
Mặt sau cẳng chân, chỗ nối gân gót với cơ bụng chân.[1] |
Không nên suy ra một đặc tính chuyên biệt chỉ từ số thứ tự huyệt. Trong bài này, thông tin định danh được giữ riêng với công năng và ứng dụng truyền thống.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO
WHO mô tả BL57 ở mặt sau cẳng chân, tại chỗ gân gót nối với hai bụng cơ của cơ bụng chân.[1]
Ghi chú của WHO: khi duỗi cẳng chân (gấp gan bàn chân) hoặc kiễng gót, BL57 ở chỗ lõm hình góc nhọn ngay dưới bụng cơ bụng chân, nơi hai đầu cơ tách ra thành hình chữ lambda (Λ).[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
Cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt mô tả vị trí: “Ở giữa đường nối huyệt Ủy trung và gót chân, dưới Ủy trung 8 thốn, ngay chỗ lõm giữa 2 khe cơ sinh đôi ngoài và trong.”[2]
Hai cách mô tả cùng hướng người học đến một vùng; khi cần học định vị chuẩn, nên lấy mô tả của WHO làm mốc đọc, vì WHO dùng mốc giải phẫu và đơn vị thốn tỷ lệ thống nhất.[1][2]
Đừng biến quan hệ giữa các mốc thành công thức tự tìm điểm châm. Phần này chỉ nhằm giúp hiểu văn bản; việc thăm khám và quyết định thủ thuật nằm ngoài phạm vi bài học.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Sách ghi “Thư cân lạc, lương huyết, điều phủ khí”, với các ứng dụng truyền thống: cơ bắp chân co rút, thần kinh tọa đau, liệt chi dưới, gót chân đau, trĩ, trực trường sa.[2]
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Thư cân lạc, lương huyết, điều phủ khí.[2] |
Đây là ngôn ngữ công năng của sách YHCT, không phải một tỷ lệ khỏi bệnh được đo trong thử nghiệm.[2] |
| Cơ bắp chân co rút, thần kinh tọa đau, liệt chi dưới.[2] |
Đau lan xuống chân, tê yếu hay sưng chân cần được tìm nguyên nhân; xem bảng “Đau, tê hoặc sưng chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5][6] |
| Gót chân đau.[2] |
Sưng đau cổ chân, bàn chân, nhất là sau chấn thương, cần được khám; xem bảng “Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[7][8] |
| Trĩ, trực trường sa.[2] |
Không tự chẩn đoán bệnh tiêu hóa từ danh sách chỉ định; xem bảng “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[9] |
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Thừa Sơn. Danh sách chỉ định trong sách là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Thừa Sơn từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Mục Cách châm của Sổ tay tra huyệt có ghi châm kim, cứu và ôn cứu cho Thừa Sơn.[2]
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Vùng bắp chân và gân gót có mạch máu, thần kinh; gân gót là cấu trúc dễ tổn thương khi bị tác động sai.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Đau, tê hoặc sưng chân: khi nào cần chăm sóc y tế?
Đau lan xuống chân, tê yếu chân hay chân sưng đau có những dấu cảnh báo cần hành động sớm; bảng không thay thế chẩn đoán và không bao quát mọi cấp cứu.[5][6]
Đau, tê hoặc sưng chân: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau kiểu thần kinh tọa cả hai bên; hoặc yếu/tê hai chân nặng hay tăng lên; hoặc tê quanh/dưới bộ phận sinh dục hoặc quanh hậu môn |
Tới cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu địa phương, không tự lái xe. Mỗi nhánh là cảnh báo độc lập, không cần kèm đau lưng; không làm nghiệm pháp kéo chân tại nhà.[5] |
| Mới khác bình thường: khó bắt đầu tiểu, không tiểu được hoặc mất kiểm soát tiểu; hoặc không nhận ra lúc cần đại tiện hoặc mất kiểm soát đại tiện |
Tới cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu, không tự lái xe. Không cần có thêm đau lưng, yếu cả hai chân hoặc tê vùng kín. Đây là thay đổi cảm giác/kiểm soát, không phải cách gọi khác của táo bón thông thường.[5] |
| Nghi huyết khối tĩnh mạch sâu, chẳng hạn mới đau theo nhịp hoặc sưng một chân, thường ở bắp chân hay đùi |
Khám khẩn càng sớm càng tốt dù chưa khó thở hoặc đau ngực. Không day bóp chân hay dùng huyệt làm phép thử phân biệt nguyên nhân.[6] |
| Triệu chứng nghi huyết khối ở chân và (khó thở hoặc đau ngực) |
Gọi cấp cứu địa phương ngay hoặc tới cấp cứu với người hỗ trợ, không tự lái xe. Không cần có cả khó thở và đau ngực.[6] |
Những cảnh báo này không phải các “bệnh cần phối thêm huyệt” khi thấy chân đau hoặc yếu; một nhánh cấp cứu là đủ để hành động.
Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng tập trung vào cổ chân và bàn chân, không phải danh sách đầy đủ mọi tình huống cấp cứu. Không tự đi thử để kiểm tra khả năng chịu lực và không nắn lại khớp.[7][8]
Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau cổ chân dữ dội; hoặc không đi được; hoặc đau làm choáng, chóng mặt, buồn nôn |
Khám khẩn, không đợi thử huyệt. Các dấu này có thể liên quan gãy xương hoặc nhiễm trùng.[7] |
| Sau chấn thương: đau nhiều hoặc tăng lên; sưng/bầm nhiều hoặc tăng lên; không chịu được trọng lượng hay chỉ đi được vài bước; cứng nhiều hoặc khó cử động |
Khám khẩn, không cố đi thêm để tự kiểm tra.[8] |
| Sau chấn thương có tiếng rắc; hoặc vùng tổn thương biến dạng/góc bất thường; hoặc tê, châm chích; hoặc da chuyển xanh/xám; hoặc lạnh |
Đến cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu, không tự lái xe. Không cần có đồng thời tất cả dấu, không tự nắn chỉnh.[8] |
| Sau chấn thương có thêm sốt rất cao, hoặc cảm giác nóng, lạnh hay rét run |
Khám khẩn vì có thể nhiễm trùng, không áp dụng huyệt thay khám.[8] |
| Đau hạn chế sinh hoạt, tăng hoặc tái diễn, không cải thiện sau hai tuần; có tê/mất cảm giác ở bàn chân; hoặc có đái tháo đường kèm đau bàn chân |
Đi khám, không chỉ dựa vào cảm giác ở vùng huyệt. Nếu có dấu khẩn/cấp cứu ở trên, thực hiện mức khẩn đó ngay.[7] |
Người có đái tháo đường hoặc giảm cảm giác ở chân càng không nên tự châm, bấm mạnh hay hơ nóng vùng bàn chân.
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chuyển ngữ các mức khuyến cáo của NHS về đau bụng; mỗi nhánh trong cùng ô là một tình huống độc lập.[9]
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc |
Điều kiện |
Hành động |
| Cấp cứu ngay |
Đang đau bụng và có bất kỳ một nhánh nào: đau khởi phát đột ngột và dữ dội; nôn ra máu hoặc chất nôn màu xanh hoặc giống bã cà phê; máu ra nhiều từ hậu môn hoặc phân đen dính; hoàn toàn không tiểu được; hoàn toàn không đại tiện hoặc không trung tiện được; đang khó thở rõ rệt.[9] |
Gọi cấp cứu địa phương hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu.[9] Không tự ấn bụng để kiểm tra. |
| Liên hệ khẩn |
Đang đau bụng và có một trong các tình huống: đột ngột nặng hơn nhiều; đang mang thai; có máu trong phân; ra máu âm đạo hoặc dịch âm đạo bất thường; tiêu chảy hoặc nôn không hết sau vài ngày.[9] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được hẹn khám hoặc đánh giá khẩn; nếu thuộc nhánh cấp cứu phía trên thì ưu tiên cấp cứu ngay.[9] |
| Khám thông thường |
Đau bụng, đầy bụng hoặc khó tiêu không hết hoặc tái diễn; có khối ở bụng; hoặc lo lắng về triệu chứng.[9] |
Đặt lịch khám bác sĩ, trừ khi đã thuộc nhánh cấp cứu hay liên hệ khẩn ở trên.[9] |
Không dùng huyệt để chờ xem cơn đau bụng có tự hết hay không khi đã có dấu hiệu ở hai hàng trên.
Câu hỏi thường gặp
Thừa Sơn có ở cả hai bên không?
Có. Danh mục Bộ Y tế có mục BL57 bên trái, bên phải và hai bên; WHO định vị BL57 ở mặt sau cẳng chân, tại chỗ gân gót nối với hai bụng cơ của cơ bụng chân.[3][1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Thừa Sơn khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Đọc chỉ định truyền thống rồi dùng huyệt khi có bệnh được không?
Không tự chẩn đoán từ danh sách chỉ định. Các bảng ở phần Cách châm cho biết khi nào cần khám thông thường, liên hệ khẩn hoặc cấp cứu.
Cần nói gì khi trao đổi về châm cứu?
Hãy cho nhân viên y tế biết những phương pháp bổ trợ bạn đang sử dụng hoặc cân nhắc; NCCIH khuyên cùng người chăm sóc đưa ra quyết định có thông tin và không trì hoãn khám vì châm cứu.[4]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu BL57 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Chengshan). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[10]
Đối chiếu BL57 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Thông kinh lạc, thư cân; Trị trĩ |
| Chứng được liệt kê |
Đau thần kinh tọa; Yếu chân; Trĩ; Đau thắt lưng; Sa trực tràng; Đau do trĩ; Đau bắp chân; Co rút gân; Cứng thắt lưng; Trĩ chảy máu; Sưng búi trĩ |
| Phân loại đặc biệt |
Một trong 12 huyệt “Thiên tinh” của Mã Đan Dương |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Thừa Sơn — BL57 — Chengshan được định vị ở mặt sau cẳng chân, tại chỗ gân gót nối với hai bụng cơ của cơ bụng chân; Sổ tay tra huyệt ghi đây là huyệt thứ 57 của kinh Bàng quang.[1][2]
Học vị trí và đọc công năng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Đau, tê hoặc sưng chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Sổ tay tra huyệt
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Sciatica
- DVT (deep vein thrombosis)
- Ankle pain
- Sprains and strains
- Stomach ache
- Me & Qi – Acupuncture Points: Chengshan BL57 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.