Huyệt Thượng Liêu (BL31)
Huyệt Thượng Liêu (BL31), Kinh Bàng quang. Vị trí: Vùng xương cùng, tại lỗ cùng sau thứ nhất.
Huyệt Thượng Liêu (BL31): vị trí, tác dụng và lưu ý khi tìm hiểu[3]
Thượng Liêu mang mã BL31, tên quốc tế Shangliao; WHO định vị huyệt ở vùng xương cùng, tại lỗ cùng sau thứ nhất.[1][3]
Bài viết dành cho học tập: phân biệt định vị giải phẫu, công năng được ghi trong sách Y học cổ truyền và kết quả nghiên cứu trên người.
Không tự châm kim, tự dùng điện, cứu nóng hoặc ấn dò sâu vùng cùng–chậu theo bài tra cứu này. Với đau lưng hoặc đau vùng chậu, hãy xem đầy đủ mục
“Khi nào cần đi khám?” bên dưới; các mức cấp cứu, khám khẩn và khám thông thường có điều kiện riêng.
[6][7]1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Thượng Liêu tương ứng với Shangliao, BL31 trong danh mục tên huyệt của Bộ Y tế.[3]
Trong Sổ tay tra huyệt, Thượng Liêu được ghi là huyệt thứ 31 của kinh Bàng quang; tài liệu WHO cũng xếp BL31 trong phần kinh Bàng quang.[1][2]
Tên gọi và kinh mạch
| Thông tin |
Nội dung cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Thượng Liêu.[3] |
| Tên quốc tế và mã |
Shangliao — BL31.[1][3] |
| Kinh mạch |
Kinh Bàng quang.[1][2] |
| Vùng định vị |
Vùng xương cùng, lỗ cùng sau thứ nhất theo WHO.[1] |
| Hai bên cơ thể |
Danh mục Bộ Y tế có các mục Thượng Liêu bên trái, bên phải và hai bên.[3] |
Định danh không phải chỉ định điều trị. Học đúng tên và mã là bước để đọc tài liệu, không phải cách tự xác định một bệnh.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO[1]
WHO mô tả BL31 ở vùng xương cùng, trong lỗ cùng sau thứ nhất.[1]
Phần ghi chú của chính mục BL31 dùng mốc ở phía trên BL32 để mô tả việc người khám xác định lỗ cùng sau thứ nhất.[1]
Ở đây, “thứ nhất” chỉ lỗ cùng sau được tài liệu gọi tên, không phải đốt sống thắt lưng thứ nhất; mô tả của WHO nói rõ đây là vùng xương cùng.[1]
Đối chiếu với cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt dùng câu “Chỗ lõm ở xương thiêng thứ 1, trung điểm của gai chậu sau-trên và Đốc mạch” trong mục vị trí của Thượng Liêu.[2]
Khi học, nên giữ rõ hai cách diễn đạt: WHO nêu lỗ cùng sau thứ nhất, còn sách nêu thêm mốc tương quan với gai chậu sau-trên và Đốc mạch.[1][2]
Không biến mô tả mốc thành hướng dẫn tự sờ, tự ấn vùng chậu hoặc tìm điểm châm. Bài này không cung cấp phép đo trên da, đường đi của kim hay cách kiểm tra vị trí trên cơ thể thật.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Y học cổ truyền
Trong mục Thượng Liêu, Sổ tay tra huyệt ghi các công năng “Thông kinh, hoạt lạc, bổ ích can thận, cường kiện yêu tất”.[2]
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền trong sách;[2] không nên chuyển thành lời khẳng định rằng huyệt đã được chứng minh phục hồi chức năng gan, thận theo chẩn đoán hiện đại.
Công năng được ghi trong Y học cổ truyền
| Nhóm nội dung sách đề cập |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Đau thắt lưng cùng và vùng xương chậu.[2] |
Đây là chỉ định được sách ghi;[2] với đau lưng hoặc đau vùng chậu, xem đầy đủ mục “Khi nào cần đi khám?”, không bỏ qua mức khám khẩn.[6][7] |
| Kinh nguyệt rối loạn, tử cung viêm, bệnh có xuất huyết.[2] |
Đây là cách ghi của sách, không phải chỉ dẫn tự xử trí chảy máu;[2] với đau vùng chậu, xem đầy đủ mục “Khi nào cần đi khám?”.[6] |
| Bệnh về đường tiểu và sinh dục.[2] |
Không dùng tên huyệt để tự chẩn đoán; với đau lưng hoặc đau vùng chậu, xem đầy đủ mục “Khi nào cần đi khám?”.[6][7] |
| Thần kinh suy nhược.[2] |
Giữ đây là thuật ngữ chỉ định được sách sử dụng, không tự gán cho mọi biểu hiện mệt mỏi hay căng thẳng.[2] |
NCCIH khuyến cáo không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[5]
Nghiên cứu trên người cho biết điều gì?
Một báo cáo của Shi-wei Yang, Xue-zhi Xin, Jun-ning Liu và Zhi Li, công bố năm 2014, mô tả 36 trường hợp hội chứng co cứng sàn chậu được điện châm tại BL31, BL32, BL33 và BL34; thường tác động một bên, còn trường hợp nặng được tác động hai bên theo mô tả của tác giả.[8]
Đây là báo cáo về cả nhóm huyệt, không phải nghiên cứu tách riêng Thượng Liêu; phần tóm tắt tiếng Anh mô tả so sánh trước–sau, không mô tả nhóm đối chứng.[8]
Trong 36 trường hợp hội chứng co cứng sàn chậu dùng điện châm nhóm BL31–BL34, thường một bên và trường hợp nặng hai bên theo tác giả, tóm tắt báo cáo tại lần theo dõi 3 tháng sau kết thúc điều trị có 14 trường hợp được tác giả xếp “khỏi”, 18 cải thiện và 4 không đạt, với “tỷ lệ hiệu quả chung” in là 88,9%; tóm tắt không nêu tiêu chí phân loại đó, định nghĩa tập phân tích, mức độ nặng của toàn bộ mẫu, tiêu chuẩn chẩn đoán, quy trình xét nghiệm xác nhận chẩn đoán hay điều trị phối hợp thực tế, và không mô tả nhóm đối chứng.[8]
“Tỷ lệ hiệu quả chung” trong báo cáo này gộp hai nhóm được tác giả xếp khỏi và cải thiện, không phải tỷ lệ chữa khỏi, cũng không phải xác suất thành công của riêng BL31.[8]
Tóm tắt còn ghi cải thiện một số triệu chứng đại tiện và chỉ số hậu môn–trực tràng sau điều trị so với trước điều trị ở 36 trường hợp hội chứng co cứng sàn chậu dùng điện châm nhóm BL31–BL34, thường một bên và trường hợp nặng hai bên theo tác giả; nhưng không mô tả nhóm đối chứng, tiêu chuẩn chẩn đoán, quy trình xét nghiệm xác nhận chẩn đoán, mức độ nặng toàn mẫu, định nghĩa tập phân tích hay điều trị phối hợp thực tế, nên không thể tách tác dụng riêng của Thượng Liêu.[8]
Không suy kết quả này thành bằng chứng cho mọi dạng táo bón, mọi bệnh đường tiểu, bệnh phụ khoa hoặc việc tự bấm huyệt.[8] Bản tóm tắt tiếng Anh không báo cáo biến cố bất lợi hay cách theo dõi an toàn; điều đó không có nghĩa đã xác lập tính an toàn của riêng huyệt.[8]
4. Cách châm và lưu ý an toàn
Hiểu phần kỹ thuật ở mức nào?
Mục Cách châm của Thượng Liêu trong Sổ tay tra huyệt có ghi châm và các hình thức cứu.[2]
Bài học này chỉ giữ định hướng chuyên môn, không chép độ sâu, hướng kim, thao tác, thời lượng, số lượng cứu hoặc thông số điện. Việc lựa chọn và thực hiện thủ thuật thuộc người hành nghề đã được đào tạo, không phải bài thực hành tại nhà.
NCCIH ghi nhận biến chứng liên quan tới kim không vô khuẩn hoặc thực hiện không đúng; thực hiện châm cứu không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[5]
Người đang được chăm sóc y tế nên trao đổi với nhân viên y tế về phương pháp bổ trợ mình sử dụng; không dùng châm cứu để hoãn khám.[5]
Không tự ngừng thuốc, đổi điều trị hoặc dùng cảm giác dễ chịu sau tác động lên huyệt làm căn cứ tự kết luận đã khỏi bệnh.
Khi nào cần đi khám?
Bảng dưới dành cho người lớn, chuyển cách liên hệ dịch vụ của NHS thành hành động tìm cơ sở y tế tại nơi mình ở; đây không phải bảng tự chẩn đoán.
Các nhánh đau lưng và đau vùng chậu có cả mức khám thông thường, khám khẩn và cấp cứu; nếu cùng có dấu hiệu cấp cứu, ưu tiên hành động cấp cứu thay cho chờ một cuộc hẹn.[6][7]
Khi nào cần đi khám?
| Bối cảnh |
Dấu hiệu được nguồn liệt kê |
Hành động |
| Đau lưng — cấp cứu.[7] |
Đau lưng kèm bất kỳ: đau, tê rần, yếu hoặc tê ở cả hai chân; mất cảm giác quanh cơ quan sinh dục hoặc hậu môn; thay đổi tiểu tiện hay đại tiện như khó tiểu hoặc mất kiểm soát; thay đổi cảm giác ở dương vật hoặc âm đạo khi quan hệ, không thể đạt hoặc duy trì cương, hoặc không thể đạt cực khoái; đau ngực; hoặc đau lưng bắt đầu sau tai nạn nghiêm trọng.[7] |
Gọi cấp cứu ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay. Không tự lái xe: nhờ người khác đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu; mang theo thuốc đang dùng nếu có thể, không trì hoãn để thu xếp thuốc.[7] |
| Đau lưng — khám khẩn.[7] |
Đau lưng kèm cảm giác nóng, lạnh, rét run hoặc mệt khó ở nói chung; hoặc đau dữ dội khởi phát đột ngột; hoặc đau nặng lên nhanh.[7] |
Liên hệ ngay để được tư vấn hoặc khám khẩn tại cơ sở y tế. Nếu có dấu hiệu ở hàng cấp cứu đau lưng, làm theo hàng đó ngay.[7] |
| Đau lưng — khám thông thường.[7] |
Đau lưng kèm bất kỳ: chưa cải thiện sau tự chăm sóc vài tuần; cản trở hoạt động hằng ngày; lo lắng hoặc khó đối phó với đau; sụt cân không chủ ý; có khối hoặc sưng ở lưng hay lưng đổi hình dạng; không giảm khi nghỉ hoặc nặng về đêm; tăng khi hắt hơi, ho hay đại tiện; hoặc đau ở phần lưng trên giữa hai vai thay vì lưng dưới.[7] |
Đặt lịch khám bác sĩ. Không cần chờ đau kéo dài nếu riêng việc cản trở sinh hoạt đã xuất hiện; nếu có dấu hiệu khám khẩn hoặc cấp cứu đau lưng, ưu tiên các hàng đó.[7] |
| Đau vùng chậu — cấp cứu.[6] |
Đau vùng chậu kèm bất kỳ: đau dữ dội, nặng dần, hoặc đau khi cử động hay khi vùng đó bị chạm; cảm giác sắp ngất, chóng mặt, choáng hoặc ngất; đau ở đỉnh vai; khó thở; chảy máu âm đạo nhiều; hoặc đột ngột lú lẫn.[6] |
Gọi cấp cứu ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay. Không tự lái xe: nhờ người khác đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu; mang theo thuốc đang dùng nếu có thể, không trì hoãn để thu xếp thuốc. Không tự ấn vùng đau để thử dấu hiệu.[6] |
| Đau vùng chậu — khám khẩn.[6] |
Đau vùng chậu kèm bất kỳ: khó tiểu hoặc khó đại tiện; máu trong nước tiểu hoặc phân; dịch, chất lỏng hay máu âm đạo bất thường; đau khi tiểu hoặc tiểu nhiều hơn thường ngày; sốt rất cao hoặc cảm giác nóng, lạnh hay rét run; vừa nôn vừa tiêu chảy, hoặc buồn nôn; đang mang thai hoặc có thể mang thai.[6] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn hoặc đánh giá khẩn. Nếu thai từ 20 tuần trở lên, liên hệ người chăm sóc thai hoặc đơn vị sản khoa; nếu có dấu hiệu ở hàng cấp cứu vùng chậu, ưu tiên cấp cứu ngay theo hàng đó.[6] |
| Vùng chậu — khám thông thường.[6] |
Bất kỳ: đau vùng chậu từng đợt hoặc không hết; chướng bụng từng đợt hoặc không hết; sụt cân không chủ ý; nhanh no hoặc mất cảm giác ngon miệng; táo bón hoặc tiêu chảy không hết.[6] |
Đặt lịch khám bác sĩ. Nếu có dấu hiệu ở hàng khám khẩn hoặc cấp cứu vùng chậu, ưu tiên các hàng đó.[6] |
Các dấu hiệu trong bảng là để nhận biết nhu cầu chăm sóc, không phải lời mời tự kiểm tra bằng cách ấn bụng, vùng chậu hay làm nghiệm pháp thần kinh. Danh sách có giới hạn; không thấy mình khớp một dòng không có nghĩa là không cần tìm chăm sóc y tế.
Với đau vùng chậu, NHS lưu ý điều trị phụ thuộc nguyên nhân và bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hoặc chuyển chuyên khoa khi chưa rõ nguyên nhân.[6]
Câu hỏi thường gặp
Thượng Liêu có phải BL31 không?[3]
Thượng Liêu là tên tiếng Việt tương ứng với Shangliao, BL31 trong danh mục của Bộ Y tế.[3]
Có thể lấy một điểm đau ở vùng cùng làm Thượng Liêu không?
Mốc WHO là lỗ cùng sau thứ nhất, không phải chỉ “điểm đau vùng lưng”; vì vậy một điểm đau tự tìm không đủ xác nhận vị trí BL31.[1]
Không tự dò sâu hoặc châm vào vùng đau để kiểm tra.
Con số 88,9% có phải hiệu quả chữa khỏi của Thượng Liêu không?[8]
Trong bản tóm tắt báo cáo năm 2014 về 36 trường hợp hội chứng co cứng sàn chậu điện châm BL31–BL34, thường một bên và trường hợp nặng hai bên, 88,9% là tỷ lệ gộp 14 trường hợp được tác giả xếp khỏi với 18 cải thiện tại 3 tháng sau kết thúc điều trị, không phải tỷ lệ chữa khỏi riêng BL31; tóm tắt không mô tả nhóm đối chứng, tiêu chuẩn chẩn đoán, quy trình xét nghiệm xác nhận chẩn đoán, tiêu chí phân loại kết quả, mức độ nặng toàn mẫu, định nghĩa tập phân tích hay điều trị phối hợp thực tế.[8]
Đau lưng hoặc đau vùng chậu thì nên thử huyệt trước không?
Hãy xem đầy đủ mục “Khi nào cần đi khám?”, bao gồm cả mức khám thông thường, khám khẩn và cấp cứu cho đau lưng và đau vùng chậu; không dùng châm cứu để trì hoãn gặp nhân viên y tế.[5][6][7]
Sách ghi cả châm và cứu có đồng nghĩa có thể tự cứu nóng không?[2]
Việc mục Thượng Liêu trong sách có ghi châm và cứu là nội dung mô tả kỹ thuật của sách, không phải hướng dẫn tự thực hiện của bài này.[2]
Bài tra cứu không đưa công thức tự châm, tự dùng điện, tự cứu hoặc tự bấm huyệt vùng cùng–chậu.
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu BL31 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Shangliao). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[9]
Đối chiếu BL31 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Điều hòa hạ tiêu, thông lợi đại tiểu tiện; Hóa thấp, điều kinh; Lợi lưng và chân |
| Chứng được liệt kê |
Sốt rét; Nôn; Liệt dương; Đau lưng; Lạnh gối; Đau gối; Khí hư (đới hạ); Vô sinh; Chảy máu cam; Đau vùng thắt lưng; Đau bụng kinh; Đau bộ phận sinh dục; Sa tử cung; Di tinh; Ngứa bộ phận sinh dục; Tiểu khó; Khó đi đại tiện; Kinh nguyệt không đều; Sốt và ớn lạnh xen kẽ; Cảm giác lạnh ở lưng |
| Lưu ý an toàn |
Chống chỉ định khi mang thai |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Thượng Liêu là BL31 (Shangliao), thuộc kinh Bàng quang và có mốc định vị theo WHO ở lỗ cùng sau thứ nhất.[1][2][3]
Hãy phân biệt công năng ghi trong sách với hiệu quả điều trị được kiểm định; báo cáo hội chứng co cứng sàn chậu nêu trên đánh giá điện châm nhóm BL31–BL34, không tách được tác dụng của riêng BL31.[2][8]
Với đau lưng hoặc đau vùng chậu, xem đầy đủ mục “Khi nào cần đi khám?” và làm theo mức hành động tương ứng; không trì hoãn khám để thử huyệt.[5][6][7]
Tài liệu tham khảo
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region. 2008; updated and reprinted 2009.
- Hoàng Duy Tân, Hoàng Anh Tuấn. Sổ tay tra huyệt. Mục Thượng Liêu, trang 46.
- Bộ Y tế. Phụ lục III: Danh mục huyệt và mã huyệt (theo danh pháp quốc tế và nguyên tắc mã hóa danh pháp quốc tế). Kèm Quyết định 2552/QĐ-BYT ngày 12 tháng 8 năm 2025. Trang 35.
- National Center for Complementary and Integrative Health. Acupuncture: Effectiveness and Safety.
- NHS. Pelvic pain.
- NHS. Back pain.
- Shi-wei Yang, Xue-zhi Xin, Jun-ning Liu, Zhi Li. Efficacy of spastic pelvic floor syndrome treated with electroacupuncture at Baliao (BL 31, BL 32, BL 33 and BL 34). Zhongguo Zhen Jiu. 2014;34(9):869–872. Tóm tắt tiếng Anh.
- Me & Qi – Acupuncture Points: Shangliao BL31 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.