Huyệt Nhật Nguyệt (GB24)
Huyệt Nhật Nguyệt (GB24), Kinh Đởm. Vị trí: Ở vùng ngực trước, tại khoang liên sườn 7, cách đường giữa trước 4 thốn; dưới trung tâm núm vú, thấp hơn Kỳ Môn…
Huyệt Nhật Nguyệt (GB24): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Nhật Nguyệt là huyệt GB24, tên quốc tế Riyue; WHO định vị huyệt ở vùng ngực trước, trong khoang liên sườn 7, cách đường giữa trước 4 thốn.[1][3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Vàng da, đau hạ sườn phải: khi nào cần cấp cứu?”;
“Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Sổ tay tra huyệt ghi đề mục Nhật Nguyệt là “Huyệt số 24 của kinh Tam tiêu”. Theo WHO và Danh mục Bộ Y tế, mã của huyệt là GB24, tức huyệt thứ 24 của kinh Đởm; chỗ ghi trong sách là lỗi in.[2][1][3]
Sách cũng ghi: “Huyệt Mộ của kinh túc Thiếu dương Đởm.”[2]
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã GB24 với tên quốc tế Riyue, đồng thời có các mục bên trái, bên phải và hai bên.[3]
Tên gọi và kinh mạch
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Nhật Nguyệt.[2] |
| Tên và mã quốc tế |
Riyue, GB24.[1][3] |
| Kinh mạch theo sách |
Huyệt thứ 24 của kinh Đởm (sách in nhầm thành “Huyệt số 24 của kinh Tam tiêu”).[2][1][3] |
| Phân loại theo sách |
Huyệt Mộ của kinh túc Thiếu dương Đởm.[2] |
| Vùng định vị theo WHO |
Ngực trước, khoang liên sườn 7, cách đường giữa 4 thốn.[1] |
Các cách xếp loại như trên là khái niệm trong hệ thống Y học cổ truyền của sách, dùng để hiểu cách phối huyệt truyền thống; chúng không phải kết quả đo lường lâm sàng.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO
WHO mô tả GB24 ở vùng ngực trước, trong khoang liên sườn thứ bảy, cách đường giữa trước 4 thốn (B-cun).[1]
Ghi chú của WHO: GB24 nằm thẳng dưới núm vú, dưới LR14 một xương sườn.[1]
Ghi chú của WHO: ở nữ giới, GB24 nằm tại giao điểm của đường giữa đòn và khoang liên sườn thứ bảy.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
Cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt mô tả vị trí: “Tại giao điểm của đường thẳng ngang qua đầu ngực và khoảng gian sườn 7.”[2]
Hai cách mô tả cùng hướng người học đến một vùng; khi cần học định vị chuẩn, nên lấy mô tả của WHO làm mốc đọc, vì WHO dùng mốc giải phẫu và đơn vị thốn tỷ lệ thống nhất.[1][2]
Đừng biến quan hệ giữa các mốc thành công thức tự tìm điểm châm. Phần này chỉ nhằm giúp hiểu văn bản; việc thăm khám và quyết định thủ thuật nằm ngoài phạm vi bài học.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Sách ghi “Sơ Đởm khí, hóa thấp nhiệt, hòa trung tiêu”, với các ứng dụng truyền thống: dạ dày viêm, gan viêm, túi mật viêm, nấc cụt.[2]
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Sơ Đởm khí, hóa thấp nhiệt, hòa trung tiêu.[2] |
Đây là ngôn ngữ công năng của sách YHCT, không phải một tỷ lệ khỏi bệnh được đo trong thử nghiệm.[2] |
| Dạ dày viêm, nấc cụt.[2] |
Không tự chẩn đoán bệnh tiêu hóa từ danh sách chỉ định; xem bảng “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5] |
| Gan viêm, túi mật viêm.[2] |
Vàng da và đau vùng gan mật cần được thăm khám; xem bảng “Vàng da, đau hạ sườn phải: khi nào cần cấp cứu?”.[6] |
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Nhật Nguyệt. Danh sách chỉ định trong sách là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Nhật Nguyệt từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Mục Cách châm của Sổ tay tra huyệt có ghi châm kim, cứu và ôn cứu cho Nhật Nguyệt.[2]
Sách có ghi chú thận trọng riêng: “Không châm sâu vì có thể đụng cơ quan nội tạng.”[2]
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Vùng ngực bên nằm sát phổi và màng phổi; thao tác không đúng có thể gây tràn khí màng phổi. Đau ngực đột ngột, hụt hơi hoặc thay đổi hô hấp sau châm là dấu hiệu cần đến cấp cứu ngay.[7] Phía dưới bên phải còn có gan và túi mật.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Vàng da, đau hạ sườn phải: khi nào cần cấp cứu?
Sách liệt kê bệnh gan mật và vàng da trong ứng dụng truyền thống; các dấu hiệu dưới đây cần chăm sóc y tế, không phải tình huống để thử huyệt.[6]
Vàng da, đau hạ sườn phải: khi nào cần cấp cứu?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau bụng đột ngột và dữ dội; hoặc đau lan từ bụng ra lưng kèm nôn; hoặc sốt rất cao hay cảm thấy nóng, lạnh hoặc rét run; hoặc da hay lòng trắng mắt vàng.[6] |
Gọi cấp cứu y tế địa phương ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người khác đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu.[6] |
| Đau bụng kéo dài hơn 30 phút, kể cả khi chưa có các dấu hiệu cấp cứu ở hàng trên.[6] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc bác sĩ để được tư vấn/khám khẩn; nếu có điều kiện ở hàng cấp cứu, ưu tiên hàng đó.[6] |
Vàng da cần được tìm nguyên nhân bằng thăm khám và xét nghiệm.
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chuyển ngữ các mức khuyến cáo của NHS về đau bụng; mỗi nhánh trong cùng ô là một tình huống độc lập.[5]
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc |
Điều kiện |
Hành động |
| Cấp cứu ngay |
Đang đau bụng và có bất kỳ một nhánh nào: đau khởi phát đột ngột và dữ dội; nôn ra máu hoặc chất nôn màu xanh hoặc giống bã cà phê; máu ra nhiều từ hậu môn hoặc phân đen dính; hoàn toàn không tiểu được; hoàn toàn không đại tiện hoặc không trung tiện được; đang khó thở rõ rệt.[5] |
Gọi cấp cứu địa phương hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu.[5] Không tự ấn bụng để kiểm tra. |
| Liên hệ khẩn |
Đang đau bụng và có một trong các tình huống: đột ngột nặng hơn nhiều; đang mang thai; có máu trong phân; ra máu âm đạo hoặc dịch âm đạo bất thường; tiêu chảy hoặc nôn không hết sau vài ngày.[5] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được hẹn khám hoặc đánh giá khẩn; nếu thuộc nhánh cấp cứu phía trên thì ưu tiên cấp cứu ngay.[5] |
| Khám thông thường |
Đau bụng, đầy bụng hoặc khó tiêu không hết hoặc tái diễn; có khối ở bụng; hoặc lo lắng về triệu chứng.[5] |
Đặt lịch khám bác sĩ, trừ khi đã thuộc nhánh cấp cứu hay liên hệ khẩn ở trên.[5] |
Không dùng huyệt để chờ xem cơn đau bụng có tự hết hay không khi đã có dấu hiệu ở hai hàng trên.
Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng dưới đây gom các dấu hiệu hô hấp và đau ngực cần hành động, kể cả dấu hiệu xuất hiện sau khi châm ở vùng ngực hoặc lưng trên.[8][9]
Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Cấp cứu hô hấp: khó thở nặng, thở hổn hển, nghẹt thở hoặc không nói thành lời; ngực căng hay nặng; đau lan ra tay, lưng, cổ hoặc hàm; môi hay da rất nhợt, xanh hoặc xám; hoặc đột ngột lú lẫn.[8] |
Gọi cấp cứu ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu. Không chờ tác động huyệt rồi mới quyết định.[8] |
| Đau hoặc khó chịu ngực đột ngột không hết, cảm giác siết hay đè; đau lan tay, cổ, hàm hoặc lưng; hoặc kèm vã mồ hôi, buồn nôn, choáng, hụt hơi |
Có thể là nhồi máu cơ tim. Gọi cấp cứu ngay tại nơi đang ở, không tự lái xe và không chờ tác động huyệt.[8][9] |
| Đau ngực đột ngột, hụt hơi hoặc thay đổi hô hấp sau châm |
Đến khoa cấp cứu ngay; nếu khó thở nặng thì gọi cấp cứu thay vì tự đi xe.[7][8] |
| Liên hệ y tế khẩn: khó thở, kể cả khi không nặng; ho ra máu; đau hoặc sưng một chân; ho rất nặng hoặc nhanh chóng nặng lên; cảm thấy rất không khỏe.[8][10] |
Nếu không có dấu hiệu cấp cứu ở các hàng trên, liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn hoặc khám khẩn.[8][10] |
| Khám vì ho: ho hơn 3 tuần; sụt cân không rõ nguyên nhân; hoặc suy giảm miễn dịch ở người đang ho.[10] |
Hẹn khám bác sĩ để tìm nguyên nhân; nếu có dấu hiệu ở các hàng trên, làm theo mức đó trước.[10] |
Không day ép ngực hay lưng để thử làm dễ thở. Ho kéo dài, khó thở hay đau ngực cần được tìm nguyên nhân, không quy về một chỉ định huyệt.
Câu hỏi thường gặp
Nhật Nguyệt có ở cả hai bên không?
Có. Danh mục Bộ Y tế có mục GB24 bên trái, bên phải và hai bên; WHO định vị GB24 ở vùng ngực trước, trong khoang liên sườn 7, cách đường giữa trước 4 thốn.[3][1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Nhật Nguyệt khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Đọc chỉ định truyền thống rồi dùng huyệt khi có bệnh được không?
Không tự chẩn đoán từ danh sách chỉ định. Các bảng ở phần Cách châm cho biết khi nào cần khám thông thường, liên hệ khẩn hoặc cấp cứu.
Cần nói gì khi trao đổi về châm cứu?
Hãy cho nhân viên y tế biết những phương pháp bổ trợ bạn đang sử dụng hoặc cân nhắc; NCCIH khuyên cùng người chăm sóc đưa ra quyết định có thông tin và không trì hoãn khám vì châm cứu.[4]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu GB24 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Riyue). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[11]
Đối chiếu GB24 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Thanh thấp nhiệt; Sơ Can giải uất; Giáng khí nghịch |
| Chứng được liệt kê |
Buồn nôn; Nôn; Ợ hơi; Hoàng đản (vàng da); Đau xương sườn; Nấc; Sỏi mật; Trào ngược; Đau thượng vị; Cảm giác nặng nề; Chướng bụng; Trướng hạ sườn; Khó tiêu chất béo; Đắng miệng |
| Lưu ý an toàn |
Được xếp vào nhóm huyệt cần đặc biệt thận trọng (vùng có cấu trúc quan trọng bên dưới); Không can thiệp sâu tại huyệt |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Nhật Nguyệt — GB24 — Riyue được định vị ở vùng ngực trước, trong khoang liên sườn 7, cách đường giữa trước 4 thốn; theo WHO và Danh mục Bộ Y tế, đây là huyệt thứ 24 của kinh Đởm.[1][2]
Học vị trí và đọc công năng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Vàng da, đau hạ sườn phải: khi nào cần cấp cứu?”; “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Sổ tay tra huyệt
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Stomach ache
- Gallstones
- Kent Community Health NHS: Acupuncture
- Shortness of breath
- Chest pain
- Cough
- Me & Qi – Acupuncture Points: Riyue GB24 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.