Huyệt Lư Tức (TE19)
Huyệt Lư Tức (TE19), Kinh Tam tiêu. Vị trí: Ở sau loa tai, tại chỗ nối hai phần ba dưới và một phần ba trên của đường cong từ Ế Phong đến Giác Tôn.
Huyệt Lư Tức (TE19): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Lư Tức là huyệt TE19, tên quốc tế Luxi; WHO định vị huyệt ở đầu, tại điểm nối 1/3 trên và 2/3 dưới của đường cong từ TE17 đến TE20.[1][3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?”;
“Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Sổ tay tra huyệt ghi Lư Tức là “huyệt số 19 của kinh Tâm bào” (trong sách dòng này còn bị gán nhãn “XX” thay cho “ĐT”). Theo WHO và Danh mục Bộ Y tế, mã của huyệt là TE19, tức huyệt thứ 19 của kinh Tam tiêu; chỗ ghi trong sách là lỗi in.[2][1][3]
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã TE19 với tên quốc tế Luxi, đồng thời có các mục bên trái, bên phải và hai bên.[3]
Tên gọi và kinh mạch
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Lư Tức.[2] |
| Tên và mã quốc tế |
Luxi, TE19.[1][3] |
| Kinh mạch theo sách |
Huyệt thứ 19 của kinh Tam tiêu (sách in nhầm thành “kinh Tâm bào”).[2][1][3] |
| Vùng định vị theo WHO |
Sau tai, trên Khế Mạch (TE18).[1] |
Không nên suy ra một đặc tính chuyên biệt chỉ từ số thứ tự huyệt. Trong bài này, thông tin định danh được giữ riêng với công năng và ứng dụng truyền thống.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO
WHO mô tả TE19 ở đầu, tại điểm nối 1/3 trên và 2/3 dưới của đường cong từ TE17 đến TE20.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
Cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt mô tả vị trí: “Sau loa tai, trên huyệt Khế mạch 1 thốn hoặc ép sát vành tai vào đầu, huyệt ở chỗ nối 2/3 dưới và 1/3 trên của đường cong theo bờ vành tai từ huyệt Ế phong đến Giác tôn.”[2]
Sách và WHO cùng dùng đường cong từ Ế Phong (TE17) đến Giác Tôn (TE20) và điểm nối 1/3 trên – 2/3 dưới.[1][2]
Đừng biến quan hệ giữa các mốc thành công thức tự tìm điểm châm. Phần này chỉ nhằm giúp hiểu văn bản; việc thăm khám và quyết định thủ thuật nằm ngoài phạm vi bài học.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Sách không ghi công năng riêng cho Lư Tức, chỉ liệt kê các ứng dụng truyền thống: tai giữa viêm, tai ù, nôn mửa, co giật.[2]
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Tai giữa viêm, tai ù.[2] |
Ù tai, nghe kém cần được khám tai và đo sức nghe; xem bảng “Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5][6] |
| Nôn mửa.[2] |
Không tự chẩn đoán bệnh tiêu hóa từ danh sách chỉ định; xem bảng “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[7] |
| Co giật.[2] |
Đây là ghi chép truyền thống, không phải cách xử trí cơn co giật; xem bảng “Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?”.[8] |
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Lư Tức. Danh sách chỉ định trong sách là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Lư Tức từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Mục Cách châm của Sổ tay tra huyệt có ghi châm kim, cứu và ôn cứu cho Lư Tức.[2]
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Vùng quanh tai có sụn tai, động mạch thái dương nông và các nhánh thần kinh; da mỏng, dễ nhiễm khuẩn và dễ bỏng khi cứu.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng tập trung vào ù tai và nghe kém; khi các hàng cùng áp dụng, ưu tiên hàng cấp cứu.[5][6]
Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Ù tai sau chấn thương đầu, hoặc ù tai kèm nghe kém đột ngột, yếu cơ mặt hay cảm giác quay cuồng/chóng mặt xoay |
Cấp cứu ngay; gọi cấp cứu địa phương, không tự lái xe, không chờ châm hay bấm huyệt.[5] |
| Nghe kém đột ngột ở một hoặc hai tai; hoặc nghe kém tăng trong vài ngày/vài tuần; hoặc nghe kém kèm đau tai hay chảy dịch tai |
Liên hệ ngay bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được khám khẩn; có thể cần điều trị nhanh.[6] |
| Ù tai trùng nhịp mạch |
Liên hệ bác sĩ để được hẹn khám khẩn.[5] |
| Ù tai thường xuyên, nặng dần hoặc ảnh hưởng giấc ngủ, tập trung hay tâm trạng; nghe kém tăng dần |
Hẹn khám bác sĩ để kiểm tra tai và sức nghe.[5][6] |
Không châm, ngoáy hay nhỏ thuốc tự pha vào tai.
Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?
Sách liệt kê “động kinh” trong các ứng dụng truyền thống; với cơn co giật thực tế, ưu tiên là an toàn của người bệnh và gọi trợ giúp khi cần.[8]
Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?
| Tình huống |
Hành động |
| Cơn co giật đầu tiên; hoặc kéo dài hơn thường lệ; hoặc quá năm phút khi không biết thời lượng thường lệ; hoặc không hồi tỉnh hoàn toàn, các cơn liên tiếp không hồi tỉnh, chấn thương nghiêm trọng hay khó thở sau cơn |
Gọi cấp cứu. Người đã có động kinh cần theo kế hoạch chăm sóc đã được hướng dẫn; không phải mọi cơn quen thuộc đều cần xe cấp cứu. Không cho bất cứ vật gì vào miệng, không cho ăn uống khi chưa hồi phục hoàn toàn và không chích huyệt.[8] |
Không dùng huyệt thay cho chẩn đoán và điều trị động kinh; không tự ngừng thuốc chống động kinh.
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chuyển ngữ các mức khuyến cáo của NHS về đau bụng; mỗi nhánh trong cùng ô là một tình huống độc lập.[7]
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc |
Điều kiện |
Hành động |
| Cấp cứu ngay |
Đang đau bụng và có bất kỳ một nhánh nào: đau khởi phát đột ngột và dữ dội; nôn ra máu hoặc chất nôn màu xanh hoặc giống bã cà phê; máu ra nhiều từ hậu môn hoặc phân đen dính; hoàn toàn không tiểu được; hoàn toàn không đại tiện hoặc không trung tiện được; đang khó thở rõ rệt.[7] |
Gọi cấp cứu địa phương hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu.[7] Không tự ấn bụng để kiểm tra. |
| Liên hệ khẩn |
Đang đau bụng và có một trong các tình huống: đột ngột nặng hơn nhiều; đang mang thai; có máu trong phân; ra máu âm đạo hoặc dịch âm đạo bất thường; tiêu chảy hoặc nôn không hết sau vài ngày.[7] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được hẹn khám hoặc đánh giá khẩn; nếu thuộc nhánh cấp cứu phía trên thì ưu tiên cấp cứu ngay.[7] |
| Khám thông thường |
Đau bụng, đầy bụng hoặc khó tiêu không hết hoặc tái diễn; có khối ở bụng; hoặc lo lắng về triệu chứng.[7] |
Đặt lịch khám bác sĩ, trừ khi đã thuộc nhánh cấp cứu hay liên hệ khẩn ở trên.[7] |
Không dùng huyệt để chờ xem cơn đau bụng có tự hết hay không khi đã có dấu hiệu ở hai hàng trên.
Câu hỏi thường gặp
Lư Tức có ở cả hai bên không?
Có. Danh mục Bộ Y tế có mục TE19 bên trái, bên phải và hai bên; WHO định vị TE19 ở sau tai, trên đường cong từ Ế Phong đến Giác Tôn.[3][1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Lư Tức khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Đọc chỉ định truyền thống rồi dùng huyệt khi có bệnh được không?
Không tự chẩn đoán từ danh sách chỉ định. Các bảng ở phần Cách châm cho biết khi nào cần khám thông thường, liên hệ khẩn hoặc cấp cứu.
Cần nói gì khi trao đổi về châm cứu?
Hãy cho nhân viên y tế biết những phương pháp bổ trợ bạn đang sử dụng hoặc cân nhắc; NCCIH khuyên cùng người chăm sóc đưa ra quyết định có thông tin và không trì hoãn khám vì châm cứu.[4]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu TE19 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Luxi). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[9]
Đối chiếu TE19 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Giải co cứng (chỉ kinh); Lợi tai |
| Chứng được liệt kê |
Sợ hãi; Co cứng (tetany); Điếc; Ù tai; Đau tai; Nôn; Khó thở; Đau đầu; Chóng mặt; Nặng đầu; Đau ngực; Ngứa mặt; Chảy mủ tai; Sưng trán; Đau nửa đầu; Di tinh; Động kinh ở trẻ em; Đau vùng sườn |
| Lưu ý an toàn |
Không can thiệp sâu tại huyệt |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Lư Tức — TE19 — Luxi được định vị ở sau tai, trên đường cong từ Ế Phong đến Giác Tôn; Sổ tay tra huyệt ghi đây là huyệt thứ 19 của kinh Tam tiêu.[1][2]
Học vị trí và đọc công năng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?”; “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Sổ tay tra huyệt
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Tinnitus
- Hearing loss
- Stomach ache
- What to do if someone has a seizure (fit)
- Me & Qi – Acupuncture Points: Luxi TE19 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.