Huyệt Chiếu Hải (KI6)
Huyệt Chiếu Hải (KI6), Kinh Thận. Vị trí: Mặt trong bàn chân, dưới chỗ lồi mắt cá trong 1 thốn theo tỷ lệ cơ thể, trong chỗ lõm ngay dưới mắt cá trong.
Huyệt Chiếu Hải (KI6): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Chiếu Hải là huyệt KI6, tên quốc tế Zhaohai; WHO định vị huyệt ở mặt trong bàn chân, dưới đỉnh mắt cá trong 1 thốn, trong chỗ lõm dưới mắt cá trong.[1][3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Kinh nguyệt bất thường: khi nào cần đi khám?”;
“Đau vùng chậu: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?”;
“Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Sổ tay tra huyệt ghi Chiếu Hải là huyệt thứ 6 của kinh Thận.[2]
Sách cũng ghi: “1 trong Bát hội (Giao hội) huyệt của túc Thiếu âm với mạch Âm kiều.”[2]
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã KI6 với tên quốc tế Zhaohai, đồng thời có các mục bên trái, bên phải và hai bên.[3]
Tên gọi và kinh mạch
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Chiếu Hải.[2] |
| Tên và mã quốc tế |
Zhaohai, KI6.[1][3] |
| Kinh mạch theo sách |
Huyệt thứ 6 của kinh Thận.[2] |
| Phân loại theo sách |
1 trong Bát hội (Giao hội) huyệt của túc Thiếu âm với mạch Âm kiều.[2] |
| Vùng định vị theo WHO |
Mặt trong bàn chân, dưới mắt cá trong 1 thốn.[1] |
Các cách xếp loại như trên là khái niệm trong hệ thống Y học cổ truyền của sách, dùng để hiểu cách phối huyệt truyền thống; chúng không phải kết quả đo lường lâm sàng.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO
WHO mô tả KI6 ở mặt trong bàn chân, dưới chỗ lồi cao nhất của mắt cá trong 1 thốn (B-cun), trong chỗ lõm dưới mắt cá trong.[1]
Ghi chú của WHO: huyệt tương ứng ở phía ngoài của KI6 là BL62.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
Cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt mô tả vị trí: “Ở chỗ lõm ngay dưới mắt cá trong cách 01 thốn, khe giữa gân cơ cẳng chân sau và cơ gấp các ngón chân.”[2]
Hai cách mô tả cùng hướng người học đến một vùng; khi cần học định vị chuẩn, nên lấy mô tả của WHO làm mốc đọc, vì WHO dùng mốc giải phẫu và đơn vị thốn tỷ lệ thống nhất.[1][2]
Đừng biến quan hệ giữa các mốc thành công thức tự tìm điểm châm. Phần này chỉ nhằm giúp hiểu văn bản; việc thăm khám và quyết định thủ thuật nằm ngoài phạm vi bài học.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Sách ghi “Thông kinh, hòa Vị, thanh nhiệt, định thần”, với các ứng dụng truyền thống: kinh nguyệt rối loạn, tử cung sa, thần kinh suy nhược, động kinh, họng viêm.[2]
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Thông kinh, hòa Vị, thanh nhiệt, định thần.[2] |
Đây là ngôn ngữ công năng của sách YHCT, không phải một tỷ lệ khỏi bệnh được đo trong thử nghiệm.[2] |
| Kinh nguyệt rối loạn.[2] |
Rối loạn kinh nguyệt cần được tìm nguyên nhân; xem bảng “Kinh nguyệt bất thường: khi nào cần đi khám?”.[5] |
| Tử cung sa.[2] |
Không dùng tên nhóm bệnh này để tự chẩn đoán; xem toàn bộ bảng “Đau vùng chậu: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[6] |
| Thần kinh suy nhược.[2] |
Các rối loạn tâm thần, thần kinh cần được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và điều trị; không dùng huyệt thay thuốc hay tự ngừng thuốc đang dùng. |
| Động kinh.[2] |
Đây là ghi chép truyền thống, không phải cách xử trí cơn co giật; xem bảng “Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?”.[7] |
| Họng viêm.[2] |
Đau họng cần được hiểu theo nguyên nhân; xem bảng “Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[8] |
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Chiếu Hải. Danh sách chỉ định trong sách là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Chiếu Hải từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Mục Cách châm của Sổ tay tra huyệt có ghi châm kim, cứu và ôn cứu cho Chiếu Hải.[2]
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Vùng mắt cá trong sát gân gót, bó mạch – thần kinh chày sau và các gân gấp; thao tác không đúng có thể làm tổn thương các cấu trúc này.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Kinh nguyệt bất thường: khi nào cần đi khám?
Sách liệt kê một số rối loạn kinh nguyệt trong ứng dụng truyền thống; với triệu chứng thực tế, nên được đánh giá nguyên nhân.[5]
Kinh nguyệt bất thường: khi nào cần đi khám?
| Tình huống |
Hành động |
| Kinh nhiều ảnh hưởng sinh hoạt hoặc đã kéo dài một thời gian; đau nhiều khi hành kinh; ra máu giữa kỳ hoặc sau quan hệ; hoặc kinh nhiều kèm đau khi tiểu, đại tiện hay quan hệ.[5] |
Đặt lịch khám để đánh giá nguyên nhân. Đây không phải danh sách đầy đủ mọi tình huống chảy máu nguy hiểm; chảy máu âm đạo nhiều kèm đau vùng chậu thuộc mức cấp cứu ở bảng đau vùng chậu.[5][6] |
Đau vùng chậu: khi nào cần chăm sóc y tế?
NHS lưu ý đau vùng chậu có nhiều nguyên nhân, không nên tự chẩn đoán; việc điều trị phụ thuộc nguyên nhân và bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hoặc chuyển chuyên khoa.[6]
Đau vùng chậu: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc |
Điều kiện |
Hành động |
| Khám thông thường |
Đau vùng chậu tái diễn hoặc không hết; hoặc chướng bụng tái diễn/không hết; hoặc sụt cân không chủ ý; hoặc nhanh no/chán ăn; hoặc táo bón hay tiêu chảy không hết — các nhánh này không phải đều cần kèm đau vùng chậu.[6] |
Đặt lịch khám bác sĩ; ưu tiên mức khẩn hoặc cấp cứu dưới đây nếu có các điều kiện tương ứng.[6] |
| Liên hệ khẩn |
Có đau vùng chậu và một trong các tình huống: khó tiểu hoặc đại tiện; máu trong nước tiểu hoặc phân; dịch, chất lỏng hoặc chảy máu âm đạo bất thường; đau khi tiểu hoặc tiểu nhiều hơn; sốt rất cao hoặc cảm thấy nóng, lạnh, rét run; nôn kèm tiêu chảy, hoặc buồn nôn; đang hoặc có thể mang thai.[6] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn/đánh giá khẩn; không chờ lịch khám thường.[6] |
| Cấp cứu ngay |
Có đau vùng chậu và một trong các dấu hiệu: đau dữ dội, tăng dần hoặc đau khi cử động/chạm vào vùng đó; cảm thấy sắp ngất, chóng mặt, choáng hoặc đã ngất; đau đầu vai; khó thở; chảy máu âm đạo nhiều; đột ngột lú lẫn.[6] |
Gọi cấp cứu địa phương hoặc đến khoa Cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu; mang thuốc đang dùng nếu có thể mà không trì hoãn việc cấp cứu.[6] |
Với thai từ 20 tuần trở lên, trong cả tình huống đau vùng chậu thuộc dòng liên hệ khẩn lẫn dòng cấp cứu, liên hệ nữ hộ sinh hoặc đơn vị sản khoa; nếu có dấu hiệu cấp cứu, đồng thời thực hiện ngay hành động cấp cứu ở bảng, không chờ sản khoa trả lời.[6] Không ấn bụng, sờ sâu vùng chậu hoặc cố cử động để tự kiểm tra.
Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?
Sách liệt kê “động kinh” trong các ứng dụng truyền thống; với cơn co giật thực tế, ưu tiên là an toàn của người bệnh và gọi trợ giúp khi cần.[7]
Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?
| Tình huống |
Hành động |
| Cơn co giật đầu tiên; hoặc kéo dài hơn thường lệ; hoặc quá năm phút khi không biết thời lượng thường lệ; hoặc không hồi tỉnh hoàn toàn, các cơn liên tiếp không hồi tỉnh, chấn thương nghiêm trọng hay khó thở sau cơn |
Gọi cấp cứu. Người đã có động kinh cần theo kế hoạch chăm sóc đã được hướng dẫn; không phải mọi cơn quen thuộc đều cần xe cấp cứu. Không cho bất cứ vật gì vào miệng, không cho ăn uống khi chưa hồi phục hoàn toàn và không chích huyệt.[7] |
Không dùng huyệt thay cho chẩn đoán và điều trị động kinh; không tự ngừng thuốc chống động kinh.
Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Đau họng thường do virus, đôi khi do vi khuẩn; một huyệt được nhắc đến trong chứng đau họng không giúp xác định nguyên nhân.[8]
Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau họng kèm khó thở, không nuốt được, chảy dãi do không nuốt được, tiếng thở rít hoặc triệu chứng nặng lên nhanh |
Cấp cứu ngay; nhờ người hỗ trợ hoặc gọi cấp cứu tại nơi đang ở, không tự lái xe và không trì hoãn để bấm hoặc chích huyệt.[8] |
| Đau họng không cải thiện sau một tuần, hoặc hay tái diễn |
Đi khám để được đánh giá nguyên nhân.[8] |
Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng tập trung vào cổ chân và bàn chân, không phải danh sách đầy đủ mọi tình huống cấp cứu. Không tự đi thử để kiểm tra khả năng chịu lực và không nắn lại khớp.[9][10]
Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau cổ chân dữ dội; hoặc không đi được; hoặc đau làm choáng, chóng mặt, buồn nôn |
Khám khẩn, không đợi thử huyệt. Các dấu này có thể liên quan gãy xương hoặc nhiễm trùng.[9] |
| Sau chấn thương: đau nhiều hoặc tăng lên; sưng/bầm nhiều hoặc tăng lên; không chịu được trọng lượng hay chỉ đi được vài bước; cứng nhiều hoặc khó cử động |
Khám khẩn, không cố đi thêm để tự kiểm tra.[10] |
| Sau chấn thương có tiếng rắc; hoặc vùng tổn thương biến dạng/góc bất thường; hoặc tê, châm chích; hoặc da chuyển xanh/xám; hoặc lạnh |
Đến cấp cứu ngay hoặc gọi cấp cứu, không tự lái xe. Không cần có đồng thời tất cả dấu, không tự nắn chỉnh.[10] |
| Sau chấn thương có thêm sốt rất cao, hoặc cảm giác nóng, lạnh hay rét run |
Khám khẩn vì có thể nhiễm trùng, không áp dụng huyệt thay khám.[10] |
| Đau hạn chế sinh hoạt, tăng hoặc tái diễn, không cải thiện sau hai tuần; có tê/mất cảm giác ở bàn chân; hoặc có đái tháo đường kèm đau bàn chân |
Đi khám, không chỉ dựa vào cảm giác ở vùng huyệt. Nếu có dấu khẩn/cấp cứu ở trên, thực hiện mức khẩn đó ngay.[9] |
Người có đái tháo đường hoặc giảm cảm giác ở chân càng không nên tự châm, bấm mạnh hay hơ nóng vùng bàn chân.
Câu hỏi thường gặp
Chiếu Hải có ở cả hai bên không?
Có. Danh mục Bộ Y tế có mục KI6 bên trái, bên phải và hai bên; WHO định vị KI6 ở mặt trong bàn chân, dưới đỉnh mắt cá trong 1 thốn.[3][1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Chiếu Hải khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Đọc chỉ định truyền thống rồi dùng huyệt khi có bệnh được không?
Không tự chẩn đoán từ danh sách chỉ định. Các bảng ở phần Cách châm cho biết khi nào cần khám thông thường, liên hệ khẩn hoặc cấp cứu.
Cần nói gì khi trao đổi về châm cứu?
Hãy cho nhân viên y tế biết những phương pháp bổ trợ bạn đang sử dụng hoặc cân nhắc; NCCIH khuyên cùng người chăm sóc đưa ra quyết định có thông tin và không trì hoãn khám vì châm cứu.[4]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu KI6 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Zhaohai). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[11]
Đối chiếu KI6 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Dưỡng Thận âm, thanh hư nhiệt; Thông mạch Âm kiểu; Điều hòa tử cung và kinh nguyệt; An thần; Lợi họng và mắt; Lợi tử cung và kinh nguyệt |
| Chứng được liệt kê |
Sợ hãi; Buồn rầu; Ù tai; Khô mắt; Đỏ mắt; Mất ngủ; Động kinh; Chóng mặt; Đau lưng; Đau bàn chân; Ho khan; Ngủ gà; Ác mộng; Liệt nửa người; Khô họng; Vô kinh; Ra mồ hôi trộm; Vô sinh; Căng cơ; Nhìn mờ; Đau bụng; Đau bụng kinh; Đẻ khó; Ruồi bay trước mắt; Đau bụng dưới; Ngứa bộ phận sinh dục; Co rút cơ; Cương dương không tự chủ; Kinh nguyệt không đều; Đau quanh rốn sau sinh |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Chiếu Hải — KI6 — Zhaohai được định vị ở mặt trong bàn chân, dưới đỉnh mắt cá trong 1 thốn; Sổ tay tra huyệt ghi đây là huyệt thứ 6 của kinh Thận.[1][2]
Học vị trí và đọc công năng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Kinh nguyệt bất thường: khi nào cần đi khám?”; “Đau vùng chậu: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Co giật: khi nào cần gọi cấp cứu?”; “Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau cổ chân, bàn chân: khi nào cần chăm sóc y tế?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Sổ tay tra huyệt
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Heavy periods
- Pelvic pain
- What to do if someone has a seizure (fit)
- Sore throat
- Ankle pain
- Sprains and strains
- Me & Qi – Acupuncture Points: Zhaohai KI6 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.