Kinh Lạc 3D

Thủ Thái Dương Tiểu Trường Kinh

手太陰肺經 ·

Nhánh nông Nhánh sâu Nhánh phụ Đường đi của kinh

Mô Hình Tự Động Tạo Bởi AI

Huyệt Kiên Ngoại Du (SI14)

Huyệt Kiên Ngoại Du (SI14), Kinh Tiểu trường. Vị trí: Dưới gai bên đốt sống 1, cách giữa lưng 3 thốn, trên đường mép bờ trong xương bả vai.

Huyệt Kiên Ngoại Du (SI14): vị trí, tác dụng và giới hạn của bằng chứng

Kiên Ngoại Du là huyệt số 14 của kinh Tiểu trường, có tên quốc tế Jianwaishu và mã SI14.[1][2]

Vị trí chuẩn nằm ở lưng trên, ngang bờ dưới mỏm gai đốt sống ngực thứ nhất (T1), cách đường giữa sau 3 thốn theo tỷ lệ cơ thể.[1][2]

Học huyệt này nên tách ba việc: biết đúng mốc định vị, hiểu những ứng dụng được sách cổ truyền ghi lại, và đọc nghiên cứu theo đúng phương pháp đã được thử nghiệm. Một phác đồ có Kiên Ngoại Du không đồng nghĩa với việc đã chứng minh hiệu quả riêng của huyệt.

Lưu ý: Bài viết dùng để học và tra cứu, không hướng dẫn tự châm kim, tự dò điểm đau hay tự điều trị bằng lực ấn. Không dùng châm cứu để trì hoãn khám bệnh.[6]

Nếu đang đau vai, hãy đọc đầy đủ mục Khi nào cần chăm sóc y tế?, gồm cả các dấu hiệu cần khám khẩn và dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay.[7][8][9]

1. Đặc tính của huyệt Kiên Ngoại Du

Tên gọi và kinh mạch

Sổ tay tra huyệt ghi Kiên Ngoại Du là huyệt số 14 của kinh Tiểu trường; WHO ghi mục tương ứng là SI14, Jianwaishu trong phần kinh Tiểu trường.[1][2]

Tên gọi và kinh mạch
Thông tin	Nội dung cần nhớ
Tên tiếng Việt	Kiên Ngoại Du.[1]
Tên quốc tế và mã	Jianwaishu, SI14.[2]
Kinh mạch	Kinh Tiểu trường; số thứ tự 14 theo Sổ tay tra huyệt.[1][2]
Vùng định vị	Lưng trên, ngang bờ dưới mỏm gai T1, cách đường giữa sau 3 thốn tỷ lệ.[2]

Mục riêng của Kiên Ngoại Du trong sách có phần đặc tính, vị trí, tác dụng và cách châm; không có mục giải phẫu, ghi chú hay lệnh cấm riêng.[1]

Không nên mượn đặc tính hoặc ghi chú của huyệt đứng cạnh để bổ sung vào mục này.[1]

Không nhầm với Kiên Trung Du

Hai tên gần giống nhưng không phải một vị trí: Kiên Ngoại Du là SI14, ngang T1 và cách đường giữa sau 3 thốn tỷ lệ; Kiên Trung Du là SI15, ngang C7 và cách đường giữa sau 2 thốn tỷ lệ.[1][2]

T1 là đốt sống ngực thứ nhất; C7 là đốt sống cổ thứ bảy.[1][2]

2. Vị trí huyệt Kiên Ngoại Du

Mốc định vị theo WHO[2]

WHO xác định SI14 bằng hai yếu tố đi cùng nhau: mức ngang bờ dưới mỏm gai T1 và khoảng cách ra ngoài 3 B-cun so với đường giữa sau.[2]

B-cun là thốn dùng trong phương pháp đo tỷ lệ cơ thể, không phải một số centimét cố định áp dụng cho mọi người.[2]

Ghi chú thứ nhất của WHO mô tả giao điểm giữa đường dọc qua đầu trong của gai xương bả vai và đường ngang phía dưới mỏm gai T1.[2]

Ghi chú thứ hai cho biết SI14 cùng mức ngang với BL11, GV13 và bờ dưới mỏm gai T1.[2]

“Cùng mức ngang” không có nghĩa các huyệt trùng nhau.[2]

Sổ tay tra huyệt mô tả huyệt dưới gai bên đốt sống 1, cách giữa lưng 3 thốn, trên đường mép bờ trong xương bả vai.[1]

Khi cần một mô tả rõ đốt sống và đường chuẩn, nên đọc kèm định vị T1 của WHO thay vì tự diễn giải “đốt sống 1” thành đốt sống cổ.[1][2]

Những mốc trên là kiến thức định vị, không phải hướng dẫn tự sờ nắn để tìm điểm châm. Không lấy một chỗ đau khi ấn, một ảnh minh họa hay một chấm mô phỏng làm căn cứ quyết định vị trí đưa kim.

3. Tác dụng: sách ghi gì và nghiên cứu cho biết gì?

Những ứng dụng được ghi trong Sổ tay tra huyệt[1]

Mục tác dụng của Kiên Ngoại Du ghi đau khớp vai, đau bả vai và “cổ tay đau cứng”.[1]

Cụm từ cuối thực sự được in là cổ tay, không phải cổ gáy; bài này giữ đúng nội dung nguồn, không tự sửa thành một chỉ định khác.[1]

Những ứng dụng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Nội dung sách ghi	Cách hiểu phù hợp
Đau khớp vai	Một ứng dụng được sách ghi cho Kiên Ngoại Du, không phải một tỷ lệ khỏi bệnh.[1] Khi có triệu chứng, đối chiếu đầy đủ mục Khi nào cần chăm sóc y tế?, không chờ tác động huyệt thay cho khám.[7][8][9]
Đau bả vai	Một ứng dụng được sách ghi cho Kiên Ngoại Du; không tự xác định nguyên nhân chỉ từ vị trí đau.[1][7]
Cổ tay đau cứng	Giữ nguyên cụm từ sách in; không chuyển thành lời khẳng định sách ghi điều trị cổ gáy.[1]

Các nghiên cứu về đau cổ dưới đây là một nguồn bằng chứng khác, không phải lý do để thay chữ trong sách. Cũng không nên từ tên “kinh Tiểu trường” suy ra huyệt này chắc chắn điều trị được bệnh ở ruột.

Trước hết phải biết SI14 đóng vai trò gì trong nghiên cứu

Nguồn nghiên cứu	Vai trò thực sự của SI14
Wang, Ni, Ouyang và cộng sự, bài đăng trực tuyến năm 2023, số tạp chí năm 2024	SI14 là một trong năm huyệt điều trị được nêu cho nhóm châm thật, cùng SJ15, SI15, BL11 và LI16 sau bước đánh giá độ nhạy ở 15 huyệt; đối chứng là châm nông xuyên da ở năm vị trí không phải huyệt, không phải kim giả không xuyên da.[3]
Matsubara và cộng sự, số tạp chí năm 2011, công bố trực tuyến năm 2010	SI14 được bấm trong nhóm ba huyệt tại chỗ GB21, SI14 và SI15 ở hai bên; nhóm huyệt xa dùng LI4, LI10 và LI11, còn nhóm chứng không nhận kích thích.[4] Vị trí đo độ cứng cơ thuộc vùng GB21, không phải phép đo riêng SI14.[4]
de Souza và cộng sự, 2016	SI14 là một nhánh châm riêng, tách khỏi nhánh SI8; hai nhóm so sánh là châm K3 và không châm.[5] Đây là nghiên cứu đáp ứng cơ ở người khỏe, không phải thử nghiệm điều trị đau vai.[5]

Bảng này giúp tránh hai cách đọc sai: ghép SI8 và SI14 thành một phác đồ trong nghiên cứu đã tách hai nhánh, hoặc lấy thay đổi điện cơ ở người khỏe làm bằng chứng chữa bệnh.[5]

Thử nghiệm châm cứu trên người đau cổ mạn tính

Nghiên cứu của Wang, Ni, Ouyang và cộng sự tuyển người 18–65 tuổi, thuận tay phải, đau cổ trên ba tháng, với mức đau đáp ứng ngưỡng tuyển chọn của nghiên cứu.[3]

Có 99 người được phân nhóm ngẫu nhiên: 66 vào nhóm châm thật và 33 vào nhóm châm nông tại vị trí không phải huyệt.[3]

Châm thật gồm năm huyệt nêu trên có SI14, không phải châm riêng Kiên Ngoại Du; cả hai nhóm có 12 buổi trong bốn tuần.[3]

Cả hai nhóm không được dùng thuốc giảm đau dự phòng hoặc dạng giải phóng kéo dài; thuốc cứu hộ, gồm thuốc kháng viêm không steroid hoặc thuốc giảm đau có hiệu quả, vẫn được phép khi đau không chịu nổi.[3]

Báo cáo cho biết không ai dùng thuốc giảm đau trong bốn tuần điều trị, nhưng mỗi nhóm có hai người dùng miếng dán ở cổ để giảm đau.[3]

Quy định chung không có nghĩa được mặc định mọi người có mức sử dụng thuốc và chăm sóc hoàn toàn giống nhau.[3]

Ở cuối bốn tuần điều trị, mức giảm VAS được báo cáo là 16,9 mm (khoảng tin cậy 95%: 12,15–21,61) ở nhóm châm thật nhiều huyệt có SI14 và 5,41 mm (khoảng tin cậy in trong báo cáo: 1,85–12,68) ở nhóm châm nông không phải huyệt.[3]

Phân tích tương tác thời gian–nhóm cho VAS có P = 0,008.[3]

Hai nhóm có cùng quy định không dùng thuốc giảm đau dự phòng hoặc giải phóng kéo dài và được phép dùng thuốc cứu hộ; trong bốn tuần không ai dùng thuốc giảm đau nhưng mỗi nhóm có hai người dùng miếng dán, nên không mặc định mọi chăm sóc hoàn toàn giống nhau.[3]

Đây là kết quả của phác đồ nhiều huyệt, không riêng SI14.[3]

Đây là thay đổi so với ban đầu, không phải điểm đau còn lại hoặc tỷ lệ khỏi bệnh.[3]

Kết quả thuộc hai chương trình châm nêu trên, cùng quy định thuốc cứu hộ và thực tế không dùng thuốc giảm đau trong bốn tuần, có dùng miếng dán hai người mỗi nhóm; không tách được phần đóng góp riêng của SI14.[3]

Có những giới hạn cần đặt ngay bên cạnh kết quả: phân tích lâm sàng còn 97 người, gồm 66 ở nhóm châm thật và 31 ở nhóm đối chứng; hai người đối chứng mất theo dõi vì không hài lòng với hiệu quả.[3]

Phân tích hình ảnh chỉ còn 64 và 28 người sau loại thêm dữ liệu chuyển động đầu.[3]

Đây là nghiên cứu một trung tâm, người châm không được làm mù, và kết quả lâm sàng đánh giá đến hết bốn tuần điều trị, không xác lập lợi ích bền vững sau khi ngừng chăm sóc.[3]

Không phải mọi chỉ số đều cho thấy khác biệt giữa hai nhóm.[3]

Bảng kết quả ghi tương tác thời gian–nhóm không có ý nghĩa thống kê cho thời lượng mỗi cơn đau (P = 0,105), chỉ số hạn chế chức năng cổ NDI (P = 0,880), bảng hỏi đau cổ Northwick Park NPQ (P = 0,077), bảng hỏi đau McGill MPQ (P = 0,445), thang trầm cảm SDS (P = 0,563) và chất lượng sống SF-12 (P = 0,503); thang lo âu SAS có P = 0,024.[3]

Vì vậy, cải thiện trong một nhóm không tự chứng minh nhóm ấy tốt hơn nhóm kia.[3]

Bản thân báo cáo có chỗ không thống nhất: phần lời kết quả nói có khác biệt giữa nhóm cho các kết quả chính, trong khi bảng ghi tương tác cho thời lượng cơn đau là P = 0,105; bảng cũng in khoảng tin cậy của một số thay đổi ở nhóm đối chứng không tương ứng rõ với P của phép kiểm định trong nhóm.[3]

Không nên tự sửa dấu hoặc tạo lại số liệu để làm chúng khớp nhau.[3]

Về an toàn, báo cáo theo dõi cả 99 người và ghi bầm nhẹ ở bốn người nhóm châm thật, ba người nhóm châm nông, trở lại bình thường sau một tuần theo dõi.[3]

Đây là dữ liệu của cả quy trình tại cơ sở nghiên cứu, không phải bảo đảm rằng tự châm SI14 an toàn.[3]

Thay đổi kết nối não trong nghiên cứu là thông tin cơ chế đi kèm, không chứng minh một huyệt đơn lẻ chữa được nguyên nhân đau cổ.[3]

Bấm huyệt trong nghiên cứu nhỏ ở nữ giới đau cổ

Matsubara và cộng sự phân ngẫu nhiên 33 phụ nữ đau cổ mạn thành ba nhóm, mỗi nhóm 11 người: bấm ba huyệt tại chỗ GB21–SI14–SI15, bấm ba huyệt xa LI4–LI10–LI11, hoặc không kích thích.[4]

Người đang dùng thuốc an thần, thuốc giảm đau hay thuốc khác thuộc diện loại trừ.[4]

Một người nghiên cứu thực hiện bấm huyệt ở hai bên; đây không phải nghiên cứu tự bấm riêng SI14 tại nhà.[4]

Sau một lần can thiệp, hai nhóm bấm huyệt có giảm mức đau, lo âu và độ cứng cơ so với trước can thiệp; NDI thấp hơn ở ngày hôm sau.[4]

Tuy nhiên, các dấu khác biệt với nhóm không kích thích trong hình về mức đau và NDI được ghi cho nhóm huyệt xa, không phải bằng chứng nhóm có SI14 vượt nhóm chứng ở mọi chỉ số.[4]

Nhịp tim giảm và thành phần tần số cao của biến thiên nhịp tim tăng trong nhóm tại chỗ; sAA, thành phần tần số thấp và tỷ số LF/HF không có khác biệt giữa ba nhóm theo phần kết quả.[4]

Việc chỉ theo dõi đến ngày hôm sau cho một số chỉ số, mẫu nhỏ và không có nhóm giả bấm tương ứng khiến nghiên cứu này không đủ để cam kết hiệu quả dài hạn hoặc phần tác dụng riêng của Kiên Ngoại Du.[4]

Bài báo không trình bày một bảng biến cố bất lợi hay sơ đồ mất mẫu chi tiết; không thể từ đó kết luận không có tác dụng không mong muốn.[4]

Nghiên cứu điện cơ không phải nghiên cứu chữa đau vai

de Souza và cộng sự nghiên cứu người khỏe 18–30 tuổi: phần phương pháp ghi 10 người châm SI14, 10 châm SI8, 10 châm K3 và tám người không châm.[5]

SI14 và SI8 được thử ở các nhánh khác nhau trong một buổi do người có chuyên môn thực hiện.[5]

Tín hiệu điện cơ và lực cơ thang trên được đo, không phải tỷ lệ hết đau hay phục hồi bệnh khớp vai.[5]

Báo cáo ghi tăng đáp ứng điện cơ và lực cơ sau kích thích SI14 hoặc SI8, nhưng cần đọc với các bất nhất còn tồn tại: phương pháp ghi tổng 38 người trong khi sơ đồ phân nhóm ghi 40 người và 10 người mỗi nhánh; chú thích hình cũng ghi 10 người ở các nhóm.[5]

Tóm tắt nói đến đánh giá 5 và 20 phút sau rút kim, còn phần phương pháp và hình mô tả các mốc trước, sau và năm phút sau rút kim với cách diễn đạt mốc “sau” không rõ.[5]

Vì vậy, chỉ nên xem đây là tín hiệu sinh lý tức thời, không biến nó thành lời hứa tăng sức cơ kéo dài hay chữa khỏi đau vai; báo cáo cũng không cung cấp một hệ thống biến cố bất lợi đầy đủ.[5]

4. Cách châm và ranh giới an toàn

Không chuyển thông tin kỹ thuật thành hướng dẫn tự làm

Sổ tay tra huyệt có ghi châm và cứu trong mục Kiên Ngoại Du.[1]

Bài viết này không trình bày độ sâu, hướng kim, cách thao tác, liều nhiệt, điện hay lực ấn để người đọc tự thực hiện.

Nếu cân nhắc châm cứu, hãy chọn người hành nghề có đào tạo phù hợp, không tự thực hiện. Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng và không dùng châm cứu để trì hoãn khám vấn đề sức khỏe.[6] Với đau vai, nhân viên y tế khám để tìm nguyên nhân và phương án điều trị tùy thuộc nguyên nhân.[7]

Kim không vô khuẩn hoặc thực hiện không đúng có thể gây biến chứng; NCCIH nêu các nguy cơ như nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh khi châm không đúng.[6]

Không dùng châm cứu thay cho việc khám nguyên nhân, và thông báo cho người chăm sóc y tế về các phương pháp bổ trợ đang sử dụng.[6]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Bảng dưới đây là các dấu hiệu liên quan để không chờ tác động huyệt; không phải danh sách đầy đủ mọi tình huống y khoa. Hướng dẫn NHS được diễn đạt theo đích đến là nhân viên y tế hoặc cơ sở cấp cứu; khi cần xe cấp cứu, hãy gọi số cấp cứu tại nơi bạn sống.[7][8][9]

Khi nào cần chăm sóc y tế?
Tình huống	Việc nên làm
Đau hoặc khó chịu ở ngực khởi phát đột ngột và không hết (cả hai điều kiện áp dụng cho cả đau lẫn khó chịu)[8]; đau ngực có cảm giác thắt chặt hoặc như bị bóp nghẹt[9]; đau lan ra tay trái hoặc phải, cổ, hàm, bụng hoặc lưng; đau ngực kèm vã mồ hôi, buồn nôn, choáng hay khó thở; hoặc có khó thở nghiêm trọng, môi/da tái, xanh hay xám, hoặc người bệnh bất tỉnh và không đáp ứng bình thường	Gọi cấp cứu ngay theo số cấp cứu tại nơi bạn sống; không tự lái xe đến bệnh viện, không chờ thử bấm hoặc châm huyệt. Không cần đợi xuất hiện đủ các dấu hiệu trên.[8][9]
Trong bối cảnh đau vai: đau xuất hiện đột ngột hoặc rất nặng; không cử động được tay; tay hoặc vai biến dạng hay sưng nhiều; châm chích kéo dài; mất cảm giác; tay hoặc vai nóng hay lạnh khi chạm; đau bắt đầu sau chấn thương/tai nạn; đau dữ dội cả hai vai; hoặc cảm thấy sốt hay không khỏe	Liên hệ ngay bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được đánh giá khẩn, không tự bấm, nắn hay châm để chờ hết. Mỗi dấu hiệu được liệt kê là một lý do tìm trợ giúp khẩn, không cần có tất cả cùng lúc; nếu có tình huống cấp cứu ở hàng trên, ưu tiên gọi cấp cứu ngay và không tự lái xe.[7][8][9]
Đột nhiên khó thở hơn mức thường ngày; hoặc đau ngực kèm nôn; hoặc đau ngực kèm cảm giác tim đập nhanh, quá chậm, bỏ nhịp hay rung trong ngực[9]	Liên hệ ngay bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được tư vấn và đánh giá khẩn, không chờ thử tác động huyệt.[9] Nếu có bất kỳ dấu hiệu ở hàng cấp cứu (kể cả đau ngực kèm buồn nôn), ưu tiên gọi cấp cứu ngay và không tự lái xe.[8][9]
Đau vai tăng dần, không đỡ sau hai tuần, hoặc rất khó cử động tay/vai nhưng chưa thuộc các dấu hiệu khẩn ở trên	Đặt lịch khám bác sĩ để được khám tìm nguyên nhân và điều trị phù hợp; không tự chẩn đoán chỉ bằng vị trí đau. Hướng xử trí có thể khác nhau tùy nguyên nhân.[7]

5. Câu hỏi thường gặp

Kiên Ngoại Du có phải Kiên Trung Du không?

Không.[1][2]

Kiên Ngoại Du là SI14, ngang bờ dưới mỏm gai T1 và cách đường giữa sau 3 thốn tỷ lệ.[1][2]

Kiên Trung Du là SI15, ngang bờ dưới mỏm gai C7 và cách đường giữa sau 2 thốn tỷ lệ.[1][2]

Sách ghi cổ tay hay cổ gáy?[1]

Mục Kiên Ngoại Du in “cổ tay đau cứng” cùng đau khớp vai và đau bả vai.[1]

Các nghiên cứu đau cổ là tài liệu riêng, không cho phép sửa nguyên văn chỉ định trong sách thành cổ gáy.[1][3][4]

Có thể nói châm riêng SI14 giảm 16,9 mm điểm đau không?[3]

Không.[3]

Mức giảm VAS 16,9 mm là kết quả cuối bốn tuần của nhóm châm thật năm huyệt có SI14 trong thử nghiệm Wang, Ni, Ouyang và cộng sự, so với 5,41 mm ở nhóm châm nông xuyên da tại vị trí không phải huyệt.[3]

Cả hai nhóm chịu cùng quy định không dùng thuốc giảm đau dự phòng hoặc giải phóng kéo dài, được phép dùng thuốc cứu hộ khi cần; thực tế không dùng thuốc giảm đau trong bốn tuần nhưng mỗi nhóm có hai người dùng miếng dán.[3]

Phân tích lâm sàng gồm 66 so với 31 người, không xác định đóng góp riêng SI14 hoặc hiệu quả kéo dài sau điều trị.[3]

Đang đau vai thì có nên thử bấm huyệt trước khi đi khám?

Không dùng bấm hay châm huyệt để trì hoãn việc khám.[6]

Hãy đối chiếu đầy đủ mục Khi nào cần chăm sóc y tế? để biết cả dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay, không tự lái xe và các dấu hiệu cần bác sĩ/cơ sở y tế đánh giá khẩn; đau tăng dần, không đỡ sau hai tuần hoặc rất khó cử động cũng cần khám theo hàng tương ứng.[7][8][9]

Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế

Phần này đối chiếu SI14 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Jianwaishu). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[10]

Đối chiếu SI14 với nguồn Me & Qi
Mục	Theo nguồn tham khảo
Công năng	Thông kinh; Khu phong
Chứng được liệt kê	Đau cánh tay; Đau khuỷu tay; Cứng gáy; Đau vùng xương bả vai; Đau vai
Lưu ý an toàn	Được xếp vào nhóm huyệt cần đặc biệt thận trọng (vùng có cấu trúc quan trọng bên dưới); Không can thiệp sâu tại huyệt

Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.

Kết luận

Kiên Ngoại Du là SI14 của kinh Tiểu trường, định vị ở lưng trên ngang bờ dưới mỏm gai T1, cách đường giữa sau 3 thốn tỷ lệ.[1][2]

Sách ghi ứng dụng với đau khớp vai, đau bả vai và cổ tay đau cứng; không nên tự đổi nội dung này thành một chỉ định khác.[1]

Nghiên cứu đau cổ có dùng SI14 chủ yếu đánh giá cả nhóm huyệt: thử nghiệm châm thật năm huyệt có SI14 so với châm nông không phải huyệt đánh giá đến hết bốn tuần, dưới cùng quy định thuốc cứu hộ, thực tế không dùng thuốc giảm đau trong giai đoạn đó nhưng có miếng dán hai người mỗi nhóm; nghiên cứu bấm huyệt ba điểm tại chỗ chỉ theo dõi một số chỉ số đến ngày hôm sau.[3][4]

Những thiết kế này không cho phép cam kết hiệu quả của riêng Kiên Ngoại Du, còn nghiên cứu ở người khỏe chỉ cung cấp thông tin đáp ứng cơ tức thời.[3][4][5]

Giá trị của việc tra cứu là hiểu đúng vị trí và giới hạn của điều đã biết. Không tự châm, không lấy giảm khó chịu làm bằng chứng bệnh đã khỏi, và không trì hoãn khám.[6]

Khi có triệu chứng, xem trọn mục Khi nào cần chăm sóc y tế? để thực hiện đúng việc gọi cấp cứu ngay và không tự lái xe, tìm đánh giá khẩn, hoặc khám tìm nguyên nhân tùy tình huống.[7][8][9]

Tài liệu tham khảo

Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.