Huyệt Cảnh Bách Lao (EX-HN15)
Huyệt Cảnh Bách Lao (EX-HN15), Kỳ huyệt. Vị trí: Ở cổ gáy, trên Đại Chùy hai thốn và cách đường giữa sau một thốn; cần xác định mốc trực tiếp.
Huyệt Cảnh Bách Lao (EX-HN15): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Cảnh Bách Lao là kỳ huyệt (huyệt ngoài kinh), mã EX-HN15, tên quốc tế Jingbailao; cơ sở tra cứu huyệt Me & Qi mô tả huyệt ở cổ gáy, trên Đại Chùy (GV14) 2 thốn và cách đường giữa sau 1 thốn.[3][2]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Sốt: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau vai, cổ: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Hạch, khối sưng: khi nào cần đi khám?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
Về nguồn tư liệu: Sổ tay tra huyệt và tài liệu định vị chuẩn của WHO không có mục cho huyệt này. Vị trí và ứng dụng trong bài được lấy từ cơ sở tra cứu huyệt Me & Qi – một cơ sở tra cứu huyệt trực tuyến, là nguồn thứ cấp; nên đối chiếu thêm với giáo trình châm cứu khi học.
[3][1]
1. Đặc tính
Tên gọi và phân loại
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã EX-HN15 với tên quốc tế Jingbailao, xếp vào nhóm Huyệt ngoài kinh.[2]
Cảnh Bách Lao ở cổ gáy, không phải huyệt Bách Lao ở vùng cánh tay mà một số tài liệu nhắc đến.
Tên gọi và phân loại
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Cảnh Bách Lao. |
| Mã |
EX-HN15, tên quốc tế Jingbailao.[2] |
| Vùng |
Vùng cổ gáy. |
| Số điểm |
Hai bên, mỗi bên một huyệt. |
Kỳ huyệt là các huyệt có tên và vị trí riêng nhưng không thuộc 14 đường kinh (12 kinh chính, mạch Nhâm, mạch Đốc). Việc xếp nhóm này là khái niệm của Y học cổ truyền, không phải kết quả đo lường lâm sàng.
2. Vị trí
Mô tả vị trí
cơ sở tra cứu huyệt Me & Qi mô tả: ở sau gáy, trên bờ dưới mỏm gai đốt sống cổ 7 (C7) 2 thốn và cách đường giữa 1 thốn.[3]
Cách xác định: lần dọc đường giữa gáy để tìm mỏm gai C7 (vẫn sờ thấy khi ngửa cổ); Đại Chùy (GV14) ở ngay dưới C7; Cảnh Bách Lao ở trên Đại Chùy 2 thốn, ra ngoài 1 thốn.[3]
Về Sổ tay tra huyệt và WHO
Sổ tay tra huyệt không có mục riêng cho Cảnh Bách Lao. Tài liệu định vị huyệt chuẩn của WHO cho khu vực Tây Thái Bình Dương chỉ mô tả 361 huyệt trên các đường kinh, nên cũng không có mô tả cho kỳ huyệt này; phần vị trí không có mốc đối chiếu chuẩn quốc tế.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
3. Tác dụng
Công năng và ứng dụng truyền thống
Theo cơ sở tra cứu huyệt Me & Qi, công năng của huyệt được mô tả là: hóa đàm, trừ phong thấp, chỉ khái (giảm ho).[3]
Các ứng dụng truyền thống được ghi nhận:[3]
Công năng và ứng dụng truyền thống
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Ho, khó thở.[3] |
Ho kéo dài, khó thở hay đau ngực cần được tìm nguyên nhân; xem bảng “Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5][6] |
| Sốt, sốt về chiều, ra mồ hôi trộm, tự ra mồ hôi.[3] |
Không xem huyệt là cách hạ sốt thay cho tìm nguyên nhân; xem bảng “Sốt: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[7] |
| Cổ gáy đau, cứng gáy.[3] |
Đau vai, cổ gáy cần được tìm nguyên nhân; xem bảng “Đau vai, cổ: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[8][9] |
| Lao hạch (tràng nhạc).[3] |
Hạch hoặc khối sưng cần được đánh giá bản chất; xem bảng “Hạch, khối sưng: khi nào cần đi khám?”.[10] |
Ho kéo dài trên 3 tuần, sốt về chiều, ra mồ hôi đêm và sút cân có thể là dấu hiệu lao hoặc bệnh nặng khác, cần được khám và chụp phổi.[6][11]
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Cảnh Bách Lao. Danh sách ứng dụng là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Cảnh Bách Lao từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Vùng cổ gáy hai bên cột sống cổ có động mạch đốt sống, các nhánh thần kinh chẩm và cơ sâu vùng gáy; thao tác sâu hoặc sai hướng có thể gây chảy máu hay tổn thương thần kinh.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng dưới đây gom các dấu hiệu hô hấp và đau ngực cần hành động, kể cả dấu hiệu xuất hiện sau khi châm ở vùng ngực hoặc lưng trên.[5][12]
Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Cấp cứu hô hấp: khó thở nặng, thở hổn hển, nghẹt thở hoặc không nói thành lời; ngực căng hay nặng; đau lan ra tay, lưng, cổ hoặc hàm; môi hay da rất nhợt, xanh hoặc xám; hoặc đột ngột lú lẫn.[5] |
Gọi cấp cứu ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu. Không chờ tác động huyệt rồi mới quyết định.[5] |
| Đau hoặc khó chịu ngực đột ngột không hết, cảm giác siết hay đè; đau lan tay, cổ, hàm hoặc lưng; hoặc kèm vã mồ hôi, buồn nôn, choáng, hụt hơi |
Có thể là nhồi máu cơ tim. Gọi cấp cứu ngay tại nơi đang ở, không tự lái xe và không chờ tác động huyệt.[5][12] |
| Đau ngực đột ngột, hụt hơi hoặc thay đổi hô hấp sau châm |
Đến khoa cấp cứu ngay; nếu khó thở nặng thì gọi cấp cứu thay vì tự đi xe.[13][5] |
| Liên hệ y tế khẩn: khó thở, kể cả khi không nặng; ho ra máu; đau hoặc sưng một chân; ho rất nặng hoặc nhanh chóng nặng lên; cảm thấy rất không khỏe.[5][6] |
Nếu không có dấu hiệu cấp cứu ở các hàng trên, liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn hoặc khám khẩn.[5][6] |
| Khám vì ho: ho hơn 3 tuần; sụt cân không rõ nguyên nhân; hoặc suy giảm miễn dịch ở người đang ho.[6] |
Hẹn khám bác sĩ để tìm nguyên nhân; nếu có dấu hiệu ở các hàng trên, làm theo mức đó trước.[6] |
Không day ép ngực hay lưng để thử làm dễ thở. Ho kéo dài, khó thở hay đau ngực cần được tìm nguyên nhân, không quy về một chỉ định huyệt.
Sốt: khi nào cần chăm sóc y tế?
Sách liệt kê sốt, sốt rét trong ứng dụng truyền thống; sốt cần được tìm nguyên nhân, không xem huyệt là cách hạ sốt thay thế.[7][14]
Sốt: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Sốt kèm bất kỳ một dấu: đau đầu rất dữ dội; lú lẫn, nói líu; cổ cứng đồng thời không chịu được ánh sáng; ban không mất màu khi ấn; co giật lần đầu; nhiệt độ rất cao hoặc rất thấp với rét run |
Nghi viêm màng não hoặc nhiễm trùng nặng: gọi cấp cứu ngay, không tự lái xe.[14] |
| Đã chăm sóc tại nhà nhưng sốt không đỡ hoặc nặng lên |
Liên hệ ngay để được khám khẩn hoặc tư vấn y tế khẩn.[7] |
Sốt sau khi đi về từ vùng có sốt rét cần được xét nghiệm, không chờ thử huyệt.
Đau vai, cổ: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chọn các dấu hiệu liên quan vai, cổ và cánh tay; không phải danh sách đầy đủ mọi tình huống.[8][9]
Đau vai, cổ: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Trong bối cảnh đau vai: đau đột ngột hoặc rất dữ dội; không cử động được tay; vai hay tay biến dạng hoặc sưng nhiều; châm chích không hết; mất cảm giác; vai hay tay nóng hoặc lạnh khi chạm; đau sau chấn thương; đau dữ dội cả hai vai; cảm giác sốt hoặc không khỏe |
Liên hệ ngay bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được đánh giá khẩn; mỗi dấu hiệu trong hàng là một lý do cần đánh giá.[8] |
| Đau vai nặng dần, không cải thiện sau hai tuần, hoặc rất khó cử động vai hay tay |
Đặt lịch khám bác sĩ để tìm nguyên nhân.[8] |
| Đau hoặc cứng cổ không hết sau vài tuần; thuốc giảm đau không giúp; lo lắng về đau; hoặc có tê châm chích hay lạnh cánh tay |
Hẹn khám bác sĩ; không lái xe hoặc làm việc nguy hiểm nếu cổ không cử động đủ an toàn.[9] |
| Cổ cứng kèm không chịu được ánh sáng, sốt rất cao hoặc rất thấp, đau đầu rất dữ dội, lú lẫn, ban không mất màu hoặc co giật lần đầu |
Nghi viêm màng não: gọi cấp cứu ngay, không tự lái xe, không chờ đủ dấu hiệu hay chờ phát ban.[14] |
Hạch, khối sưng: khi nào cần đi khám?
Một tên bệnh truyền thống như “lao hạch”, “tràng nhạc” không đủ để xác định bản chất một khối sưng.[10]
Hạch, khối sưng: khi nào cần đi khám?
| Tình huống |
Hành động |
| Khối sưng to lên, đau, đỏ, nóng, cứng, không di động hoặc còn sau hai tuần |
Đi khám để được đánh giá; không bóp, châm vào khối hay dùng huyệt thay khám.[10] |
Câu hỏi thường gặp
Cảnh Bách Lao có mấy điểm?
Hai — mỗi bên một huyệt, đối xứng qua đường giữa.
Vì sao Cảnh Bách Lao không có trong Sổ tay tra huyệt và WHO?
Sổ tay tra huyệt chỉ giới thiệu các huyệt thường dùng, còn tài liệu định vị chuẩn của WHO chỉ gồm 361 huyệt trên các đường kinh; nhiều kỳ huyệt nằm ngoài phạm vi hai tài liệu này.[1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Cảnh Bách Lao khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Kết luận
Cảnh Bách Lao — EX-HN15 là kỳ huyệt được cơ sở tra cứu huyệt Me & Qi mô tả ở cổ gáy, trên Đại Chùy (GV14) 2 thốn và cách đường giữa sau 1 thốn; huyệt không có trong Sổ tay tra huyệt và tài liệu định vị chuẩn của WHO.[3][1]
Học vị trí và đọc ứng dụng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Sốt: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau vai, cổ: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Hạch, khối sưng: khi nào cần đi khám?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Me & Qi – Acupuncture point knowledge base: Bailao EX-HN-15
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Shortness of breath
- Cough
- High temperature (fever) in adults
- Shoulder pain
- Neck pain and stiff neck
- Lumps
- Night sweats
- Chest pain
- Kent Community Health NHS: Acupuncture
- Meningitis
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.