Huyệt Thượng Liêm Tuyền (M-HN21)
Huyệt Thượng Liêm Tuyền (M-HN21), Kỳ huyệt. Vị trí: Ở chỗ lõm giữa xương móng và bờ dưới xương hàm dưới, trên vùng huyệt Liêm Tuyền; cần xác định mốc trực…
Huyệt Thượng Liêm Tuyền (M-HN21): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Thượng Liêm Tuyền là kỳ huyệt (huyệt ngoài kinh), mã M-HN21, tên quốc tế Shanglianquan; cơ sở tra cứu huyệt Yin Yang House mô tả huyệt ở dưới cằm, chỗ lõm giữa xương móng và bờ dưới xương hàm dưới.[3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
Về nguồn tư liệu: Sổ tay tra huyệt và tài liệu định vị chuẩn của WHO không có mục cho huyệt này. Vị trí và ứng dụng trong bài được lấy từ cơ sở tra cứu huyệt Yin Yang House – một cơ sở tra cứu huyệt trực tuyến, là nguồn thứ cấp; nên đối chiếu thêm với giáo trình châm cứu khi học.
[3][1]
1. Đặc tính
Tên gọi và phân loại
Mã M-HN21 là mã tham chiếu dùng trong mô hình (theo danh pháp quốc tế cũ của kỳ huyệt); danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế không có mục riêng cho huyệt này.[2]
Thượng Liêm Tuyền nằm phía trên huyệt Liêm Tuyền (CV23) của mạch Nhâm; hai huyệt không đồng nhất.
Tên gọi và phân loại
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Thượng Liêm Tuyền. |
| Mã |
M-HN21, tên quốc tế Shanglianquan. |
| Vùng |
Vùng dưới cằm. |
| Số điểm |
Một huyệt, trên đường giữa. |
Kỳ huyệt là các huyệt có tên và vị trí riêng nhưng không thuộc 14 đường kinh (12 kinh chính, mạch Nhâm, mạch Đốc). Việc xếp nhóm này là khái niệm của Y học cổ truyền, không phải kết quả đo lường lâm sàng.
2. Vị trí
Mô tả vị trí
cơ sở tra cứu huyệt Yin Yang House mô tả: dưới điểm giữa bờ dưới xương hàm dưới 1 thốn, ở chỗ lõm giữa xương móng và bờ dưới xương hàm.[3]
Về Sổ tay tra huyệt và WHO
Sổ tay tra huyệt không có mục riêng cho Thượng Liêm Tuyền. Tài liệu định vị huyệt chuẩn của WHO cho khu vực Tây Thái Bình Dương chỉ mô tả 361 huyệt trên các đường kinh, nên cũng không có mô tả cho kỳ huyệt này; phần vị trí không có mốc đối chiếu chuẩn quốc tế.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
3. Tác dụng
Công năng và ứng dụng truyền thống
Các ứng dụng truyền thống được ghi nhận:[3]
Công năng và ứng dụng truyền thống
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Đau họng, khó nuốt.[3] |
Đau họng cần được hiểu theo nguyên nhân; xem bảng “Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5] |
| Lưỡi cứng, mất tiếng, khàn tiếng.[3] |
Đau họng cần được hiểu theo nguyên nhân; xem bảng “Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5] |
Yin Yang House có nhắc huyệt được dùng tại chỗ trong ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn; ngủ ngáy to kèm ngừng thở, buồn ngủ ban ngày cần được khám chuyên khoa vì có các phương pháp điều trị đã được chứng minh.[3]
Khó nuốt kéo dài, khàn tiếng trên 3 tuần cần được khám tai mũi họng.[5]
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Thượng Liêm Tuyền. Danh sách ứng dụng là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Thượng Liêm Tuyền từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Vùng dưới cằm – trên xương móng có sàn miệng, tuyến nước bọt, mạch máu và gần đường thở; chảy máu hoặc nhiễm khuẩn sâu ở đây có thể gây sưng nề ảnh hưởng đến việc thở và nuốt.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Đau họng thường do virus, đôi khi do vi khuẩn; một huyệt được nhắc đến trong chứng đau họng không giúp xác định nguyên nhân.[5]
Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau họng kèm khó thở, không nuốt được, chảy dãi do không nuốt được, tiếng thở rít hoặc triệu chứng nặng lên nhanh |
Cấp cứu ngay; nhờ người hỗ trợ hoặc gọi cấp cứu tại nơi đang ở, không tự lái xe và không trì hoãn để bấm hoặc chích huyệt.[5] |
| Đau họng không cải thiện sau một tuần, hoặc hay tái diễn |
Đi khám để được đánh giá nguyên nhân.[5] |
Câu hỏi thường gặp
Thượng Liêm Tuyền có mấy điểm?
Một — huyệt nằm trên đường giữa phía trước cổ nên chỉ có một huyệt.
Vì sao Thượng Liêm Tuyền không có trong Sổ tay tra huyệt và WHO?
Sổ tay tra huyệt chỉ giới thiệu các huyệt thường dùng, còn tài liệu định vị chuẩn của WHO chỉ gồm 361 huyệt trên các đường kinh; nhiều kỳ huyệt nằm ngoài phạm vi hai tài liệu này.[1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Thượng Liêm Tuyền khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Kết luận
Thượng Liêm Tuyền — M-HN21 là kỳ huyệt được cơ sở tra cứu huyệt Yin Yang House mô tả ở dưới cằm, chỗ lõm giữa xương móng và bờ dưới xương hàm dưới; huyệt không có trong Sổ tay tra huyệt và tài liệu định vị chuẩn của WHO.[3][1]
Học vị trí và đọc ứng dụng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Đau họng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Yin Yang House – Acupuncture points: EX Shang Lian Quan
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Sore throat
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.