Huyệt Bách Hội (GV20)
Huyệt Bách Hội (GV20), Mạch Đốc. Vị trí: Gấp 2 vành tai về phía trước, huyệt ở điểm gặp nhau của đường thẳng dọc giữa đầu và đường ngang qua đỉnh vành tai,…
Huyệt Bá Hội (GV20): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Bá Hội là huyệt GV20, tên quốc tế Baihui; WHO định vị huyệt ở đỉnh đầu, trên chân tóc trán 5 thốn, trên đường giữa.[1][3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Đau đầu, chóng mặt: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Ngất: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Mắt và thị lực: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Hồi hộp, mất ngủ: khi nào cần đi khám?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Sổ tay tra huyệt ghi Bá Hội là huyệt thứ 20 của mạch Đốc.[2]
Sách cũng ghi: “Huyệt Hội của mạch Đốc với 6 kinh Dương.”[2]
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã GV20 với tên quốc tế Baihui; vì huyệt nằm trên đường giữa nên danh mục chỉ có một mục, không chia bên trái, bên phải.[3]
Tên gọi và kinh mạch
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Bá Hội.[2] |
| Tên và mã quốc tế |
Baihui, GV20.[1][3] |
| Kinh mạch theo sách |
Huyệt thứ 20 của mạch Đốc.[2] |
| Phân loại theo sách |
Huyệt Hội của mạch Đốc với 6 kinh Dương.[2] |
| Vùng định vị theo WHO |
Đỉnh đầu, trên chân tóc trán 5 thốn.[1] |
Các cách xếp loại như trên là khái niệm trong hệ thống Y học cổ truyền của sách, dùng để hiểu cách phối huyệt truyền thống; chúng không phải kết quả đo lường lâm sàng.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO
WHO mô tả GV20 ở đầu, trên chân tóc trán 5 thốn (B-cun), trên đường giữa trước.[1]
Ghi chú của WHO: GV20 nằm trong chỗ lõm, phía trước điểm giữa đường nối chân tóc trán – chân tóc gáy 1 thốn.[1]
Ghi chú của WHO: khi gấp hai vành tai, GV20 nằm tại điểm giữa đường nối hai đỉnh vành tai.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
Cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt mô tả vị trí: “Gấp 2 vành tai về phía trước, huyệt ở điểm gặp nhau của đường thẳng dọc giữa đầu và đường ngang qua đỉnh vành tai, sờ vào đó thấy 1 khe xương lõm xuống.”[2]
Sách và WHO cùng dùng mốc gấp vành tai: huyệt ở giao điểm của đường giữa đầu với đường nối hai đỉnh vành tai; WHO bổ sung khoảng cách 5 thốn từ chân tóc trán.[1][2]
Đừng biến quan hệ giữa các mốc thành công thức tự tìm điểm châm. Phần này chỉ nhằm giúp hiểu văn bản; việc thăm khám và quyết định thủ thuật nằm ngoài phạm vi bài học.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Sách ghi “Khai khiếu, định thần, bình Can, tức phong, thăng dương, hồi dương cố thoát, cử dương khí bị hạ hãm, tiềm Can dương, thanh thần chí, tiết nhiệt nung nấu ở các kinh dương”, với các ứng dụng truyền thống: đỉnh đầu nhức, trực tràng sa, mũi nghẹt, đầu nặng, hay quên, điên cuồng, hôn mê, lạnh người, tai ù, mắt hoa, hồi hộp, mất ngủ.[2]
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Khai khiếu, định thần, bình Can, tức phong, thăng dương, hồi dương cố thoát, cử dương khí bị hạ hãm, tiềm Can dương, thanh thần chí, tiết nhiệt nung nấu ở các kinh dương.[2] |
Đây là ngôn ngữ công năng của sách YHCT, không phải một tỷ lệ khỏi bệnh được đo trong thử nghiệm.[2] |
| Đỉnh đầu nhức, đầu nặng.[2] |
Không dùng huyệt để chờ xem đau đầu, chóng mặt có tự hết không; xem bảng “Đau đầu, chóng mặt: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5][6] |
| Trực tràng sa.[2] |
Không tự chẩn đoán bệnh tiêu hóa từ danh sách chỉ định; xem bảng “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[7] |
| Mũi nghẹt.[2] |
Đây là ngôn ngữ chỉ định của sách; không dùng để tự chẩn đoán hay thay cho thăm khám. |
| Hay quên, điên cuồng.[2] |
Các rối loạn tâm thần, thần kinh cần được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán và điều trị; không dùng huyệt thay thuốc hay tự ngừng thuốc đang dùng. |
| Hôn mê, lạnh người.[2] |
Hôn mê, bất tỉnh là tình huống cấp cứu: gọi cấp cứu ngay, không chích hay bấm huyệt để chờ người bệnh tỉnh.[8] |
| Tai ù.[2] |
Ù tai, nghe kém cần được khám tai và đo sức nghe; xem bảng “Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[9][10] |
| Mắt hoa.[2] |
Bệnh mắt và tật khúc xạ cần được khám mắt; xem bảng “Mắt và thị lực: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[11] |
| Hồi hộp, mất ngủ.[2] |
Hồi hộp, mất ngủ kéo dài cần được tìm nguyên nhân; xem bảng “Hồi hộp, mất ngủ: khi nào cần đi khám?”.[12][13] |
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Bá Hội. Danh sách chỉ định trong sách là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Bá Hội từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Mục Cách châm của Sổ tay tra huyệt có ghi châm kim và cứu cho Bá Hội.[2]
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Da đầu mỏng, nằm sát xương sọ và có nhiều mạch máu; thao tác không đúng có thể gây chảy máu, tụ máu hoặc nhiễm khuẩn.
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Đau đầu, chóng mặt: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chuyển ngữ các mức khuyến cáo của NHS về đau đầu và dấu hiệu nghi đột quỵ.[5][6]
Đau đầu, chóng mặt: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đau đầu cần cấp cứu: đau đầu kèm co giật; tê hoặc yếu ở người hay mặt; khởi phát đột ngột và cực kỳ đau; đã chấn thương đầu trong ba tháng gần đây; khó nói, giữ thăng bằng, đi lại hoặc ghi nhớ; buồn ngủ bất thường hay lú lẫn; mất thị lực; ban không mất màu; sốt rất cao, cứng gáy hoặc khó chịu với ánh sáng.[5] |
Gọi cấp cứu ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay, nhờ người khác đưa đi; không tự lái xe.[5] Không thử dùng huyệt để chờ đỡ. |
| Nghi đột quỵ: đột ngột yếu hoặc xệ một bên mặt, yếu hay tê một tay, nói líu hoặc khó nói; chỉ một dấu hiệu cũng cần lưu ý. Kể cả khi dấu hiệu xuất hiện trong 24 giờ qua rồi đã hết, vẫn cần hành động ngay.[6] |
Gọi cấp cứu ngay, không tự lái xe đến bệnh viện; không chờ triệu chứng tái phát.[6] Không thử châm hoặc bấm huyệt trước. |
| Đau đầu cần đánh giá khẩn: đau đầu kèm vấn đề thị lực hoặc mắt; khởi phát hay nặng lên khi ho, hắt hơi, cúi người hoặc vận động; kèm nôn; trẻ đau đầu nặng dần hoặc thức giấc ban đêm; đau đầu kèm đau hàm khi ăn hoặc da đầu đau, nhạy đau; hay có triệu chứng khác khiến lo lắng.[5] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn hoặc bố trí khám khẩn; nếu đồng thời thuộc hàng cấp cứu hoặc nghi đột quỵ, ưu tiên hành động cấp cứu.[5][6] |
| Đau đầu cần khám: đã thử tự chăm sóc mà không đỡ hoặc nặng hơn, hay thường xuyên bị đau đầu.[5] |
Đặt lịch khám bác sĩ; nếu xuất hiện điều kiện ở các hàng trên, thực hiện hàng có mức khẩn cao hơn.[5] |
Chóng mặt kèm một dấu nghi đột quỵ, hoặc kèm đau đầu dữ dội đột ngột, không phải tình huống để thử huyệt.[6]
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chuyển ngữ các mức khuyến cáo của NHS về đau bụng; mỗi nhánh trong cùng ô là một tình huống độc lập.[7]
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc |
Điều kiện |
Hành động |
| Cấp cứu ngay |
Đang đau bụng và có bất kỳ một nhánh nào: đau khởi phát đột ngột và dữ dội; nôn ra máu hoặc chất nôn màu xanh hoặc giống bã cà phê; máu ra nhiều từ hậu môn hoặc phân đen dính; hoàn toàn không tiểu được; hoàn toàn không đại tiện hoặc không trung tiện được; đang khó thở rõ rệt.[7] |
Gọi cấp cứu địa phương hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu.[7] Không tự ấn bụng để kiểm tra. |
| Liên hệ khẩn |
Đang đau bụng và có một trong các tình huống: đột ngột nặng hơn nhiều; đang mang thai; có máu trong phân; ra máu âm đạo hoặc dịch âm đạo bất thường; tiêu chảy hoặc nôn không hết sau vài ngày.[7] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được hẹn khám hoặc đánh giá khẩn; nếu thuộc nhánh cấp cứu phía trên thì ưu tiên cấp cứu ngay.[7] |
| Khám thông thường |
Đau bụng, đầy bụng hoặc khó tiêu không hết hoặc tái diễn; có khối ở bụng; hoặc lo lắng về triệu chứng.[7] |
Đặt lịch khám bác sĩ, trừ khi đã thuộc nhánh cấp cứu hay liên hệ khẩn ở trên.[7] |
Không dùng huyệt để chờ xem cơn đau bụng có tự hết hay không khi đã có dấu hiệu ở hai hàng trên.
Ngất: khi nào cần chăm sóc y tế?
Sách liệt kê chứng ngất trong ứng dụng truyền thống; với một người vừa ngất, ưu tiên là đánh giá an toàn và gọi trợ giúp khi cần.[8]
Ngất: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Ngất mà không thở, không đánh thức được trong một phút, chưa hồi phục hẳn, nói hoặc vận động khó, đau ngực, tim đập bất thường, co giật, chấn thương nặng; ngất khi vận động hoặc đang nằm |
Gọi cấp cứu, không dùng bấm huyệt để làm tỉnh và không tự lái xe đến viện.[8] |
| Đã ngất rồi tỉnh hoàn toàn, không có dấu hiệu cấp cứu nói trên |
Vẫn cần hẹn khám để tìm nguyên nhân; không tự kết luận chỉ cần day huyệt.[8] |
Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng tập trung vào ù tai và nghe kém; khi các hàng cùng áp dụng, ưu tiên hàng cấp cứu.[9][10]
Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Ù tai sau chấn thương đầu, hoặc ù tai kèm nghe kém đột ngột, yếu cơ mặt hay cảm giác quay cuồng/chóng mặt xoay |
Cấp cứu ngay; gọi cấp cứu địa phương, không tự lái xe, không chờ châm hay bấm huyệt.[9] |
| Nghe kém đột ngột ở một hoặc hai tai; hoặc nghe kém tăng trong vài ngày/vài tuần; hoặc nghe kém kèm đau tai hay chảy dịch tai |
Liên hệ ngay bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được khám khẩn; có thể cần điều trị nhanh.[10] |
| Ù tai trùng nhịp mạch |
Liên hệ bác sĩ để được hẹn khám khẩn.[9] |
| Ù tai thường xuyên, nặng dần hoặc ảnh hưởng giấc ngủ, tập trung hay tâm trạng; nghe kém tăng dần |
Hẹn khám bác sĩ để kiểm tra tai và sức nghe.[9][10] |
Không châm, ngoáy hay nhỏ thuốc tự pha vào tai.
Mắt và thị lực: khi nào cần chăm sóc y tế?
Sách liệt kê một số bệnh mắt trong ứng dụng truyền thống; thay đổi thị lực cần được đánh giá theo các mức dưới đây.[11]
Mắt và thị lực: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Đột ngột không nhìn được ở một hoặc cả hai mắt; hoặc đột ngột đau mắt dữ dội.[11] |
Gọi cấp cứu địa phương ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe.[11] |
| Thay đổi thị lực như nhìn mờ, nhìn đôi, thấy chớp sáng/hình dạng lạ; bóng tối di chuyển qua tầm nhìn; đau một hoặc cả hai mắt; mắt đỏ và đau; đau hoặc khó chịu khi gặp ánh sáng mạnh.[11] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được đánh giá mắt khẩn.[11] |
| Nghi ngờ giảm thị lực, kể cả cận thị tăng dần, hoặc lo ngại về thị lực của trẻ.[11] |
Đi khám mắt; không thay việc đo kính, khám mắt bằng tác động huyệt.[11] |
Không châm, bấm hay cứu sát vùng mắt.
Hồi hộp, mất ngủ: khi nào cần đi khám?
Hồi hộp và mất ngủ có nhiều nguyên nhân; các tình huống dưới đây cần được đánh giá thay vì chỉ dùng huyệt.[12][13]
Hồi hộp, mất ngủ: khi nào cần đi khám?
| Tình huống |
Hành động |
| Hồi hộp đang diễn ra: không hết, hoặc đi kèm bất kỳ đau ngực, khó thở, cảm giác sắp ngất hay ngất.[12] |
Gọi cấp cứu ngay; không tự lái xe.[12] |
| Hồi hộp tái diễn hoặc tăng tần suất; kéo dài hơn vài phút; có bệnh tim; hoặc tiền sử gia đình có vấn đề tim.[12] |
Đặt lịch khám để tìm nguyên nhân.[12] |
| Mất ngủ kéo dài nhiều tháng, thay đổi thói quen ngủ không giúp, hoặc ảnh hưởng sinh hoạt đến mức khó ứng phó.[13] |
Đi khám để đánh giá nguyên nhân và lựa chọn điều trị; không lái xe khi buồn ngủ.[13] |
Câu hỏi thường gặp
Bá Hội có ở cả hai bên không?
Không. GV20 nằm trên đường giữa cơ thể nên chỉ có một huyệt.[1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Bá Hội khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Đọc chỉ định truyền thống rồi dùng huyệt khi có bệnh được không?
Không tự chẩn đoán từ danh sách chỉ định. Các bảng ở phần Cách châm cho biết khi nào cần khám thông thường, liên hệ khẩn hoặc cấp cứu.
Cần nói gì khi trao đổi về châm cứu?
Hãy cho nhân viên y tế biết những phương pháp bổ trợ bạn đang sử dụng hoặc cân nhắc; NCCIH khuyên cùng người chăm sóc đưa ra quyết định có thông tin và không trì hoãn khám vì châm cứu.[4]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu GV20 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Baihui). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[14]
Đối chiếu GV20 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Tức nội phong; Tiềm dương hoặc thăng dương; Lợi não và các giác quan; Thanh thần (tỉnh táo tinh thần); Hồi tỉnh |
| Chứng được liệt kê |
Động kinh; Ù tai; Đau đầu; Chóng mặt; Liệt nửa người; Chảy nước mũi; Trầm cảm; Trúng phong; Kém trí nhớ; Chảy máu cam; Uốn ván kiểu cong người (giác cung phản trương); Ngạt mũi; Sa hậu môn; Nhìn mờ; Sa tử cung; Sa dạ dày; Sa bàng quang; Sa âm đạo; Bí tiểu; Tiểu nhiều lần; Rối loạn ý thức; Cảm giác sa trệ |
| Lưu ý an toàn |
Được xếp vào nhóm huyệt cần đặc biệt thận trọng (vùng có cấu trúc quan trọng bên dưới); Không can thiệp sâu tại huyệt |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Bá Hội — GV20 — Baihui được định vị ở đỉnh đầu, trên chân tóc trán 5 thốn, trên đường giữa; Sổ tay tra huyệt ghi đây là huyệt thứ 20 của mạch Đốc.[1][2]
Học vị trí và đọc công năng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Đau đầu, chóng mặt: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Ngất: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Ù tai, nghe kém: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Mắt và thị lực: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Hồi hộp, mất ngủ: khi nào cần đi khám?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Sổ tay tra huyệt
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Headaches
- Symptoms of a stroke
- Stomach ache
- Fainting
- Tinnitus
- Hearing loss
- Vision loss
- Heart palpitations
- Insomnia
- Me & Qi – Acupuncture Points: Baihui GV20 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.