Huyệt Đản Trung (CV17)
Huyệt Đản Trung (CV17), Mạch Nhâm. Vị trí: Ở đường giữa trước ngực, ngang khoang liên sườn thứ tư, trên xương ức.
Huyệt Đản Trung (CV17): vị trí, tác dụng và giới hạn khi sử dụng
Đản Trung là huyệt CV17, tên quốc tế Danzhong; WHO định vị huyệt ở vùng ngực trước, ngang khoang liên sườn 4, trên đường giữa trước.[1][3]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: học mốc giải phẫu, hiểu cách dùng trong Y học cổ truyền và biết giới hạn của thông tin. Không dùng bài tra cứu này để tự chẩn đoán, tự tìm đường châm hay tự điều chỉnh điều trị.
An toàn trước hết: Không tự châm kim, tự cứu nóng hoặc tự mắc điện vào vùng huyệt. Khi có triệu chứng, xem các bảng
“Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau, sưng vú: khi nào cần chăm sóc y tế?”;
“Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?” ở phần Cách châm, gồm cả mức khám thông thường, liên hệ khẩn và cấp cứu.
[4]
1. Đặc tính
Tên gọi và kinh mạch
Sổ tay tra huyệt ghi Đản Trung là huyệt thứ 17 của mạch Nhâm.[2]
Sách cũng ghi: “Huyệt Hội của Khí. Huyệt Mộ của Tâm bào.”[2]
Danh mục huyệt và mã huyệt của Bộ Y tế có mục mã CV17 với tên quốc tế Danzhong; vì huyệt nằm trên đường giữa nên danh mục chỉ có một mục, không chia bên trái, bên phải.[3]
Tên gọi và kinh mạch
| Nội dung tra cứu |
Điểm cần nhớ |
| Tên tiếng Việt |
Đản Trung.[2] |
| Tên và mã quốc tế |
Danzhong, CV17.[1][3] |
| Kinh mạch theo sách |
Huyệt thứ 17 của mạch Nhâm.[2] |
| Phân loại theo sách |
Huyệt Hội của Khí. Huyệt Mộ của Tâm bào.[2] |
| Vùng định vị theo WHO |
Ngực trước, trên xương ức, ngang khoang liên sườn 4.[1] |
Các cách xếp loại như trên là khái niệm trong hệ thống Y học cổ truyền của sách, dùng để hiểu cách phối huyệt truyền thống; chúng không phải kết quả đo lường lâm sàng.
2. Vị trí
Mốc định vị theo WHO
WHO mô tả CV17 ở vùng ngực trước, ngang mức khoang liên sườn thứ tư, trên đường giữa trước.[1]
Đây là mô tả để đọc bản đồ giải phẫu, không phải lời mời tự lần, ấn sâu hay thử kích thích vùng huyệt. Một chấm minh họa trên mô hình không đủ để quyết định vị trí đưa kim.
Cách diễn đạt trong sách
Sổ tay tra huyệt mô tả vị trí: “Ở điểm gặp nhau của đường dọc giữa xương ức với đường ngang qua 2 đầu núm vú (đàn ông) hoặc ngang qua bờ trên 2 khớp xương ức thứ 5 (đàn bà).”[2]
Sách dùng đường ngang qua hai núm vú (ở nam) hoặc bờ trên khớp ức – sườn 5 (ở nữ); WHO dùng mức khoang liên sườn thứ tư, là mốc ổn định hơn vì vị trí núm vú thay đổi theo từng người. Khi cần học định vị chuẩn, nên lấy mô tả của WHO làm mốc đọc.[1][2]
Đừng biến quan hệ giữa các mốc thành công thức tự tìm điểm châm. Phần này chỉ nhằm giúp hiểu văn bản; việc thăm khám và quyết định thủ thuật nằm ngoài phạm vi bài học.
3. Tác dụng
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
Sách ghi “Điều khí, giáng nghịch, thanh Phế, hóa đàm, thông ngực, lợi cách (mô)”, với các ứng dụng truyền thống: ngực đau, hen suyễn, thở kém, nấc, sữa ít, màng ngực viêm, thần kinh liên sườn đau.[2]
Công năng được ghi trong Sổ tay tra huyệt
| Nội dung truyền thống |
Cách đọc trong bài tra cứu |
| Điều khí, giáng nghịch, thanh Phế, hóa đàm, thông ngực, lợi cách (mô).[2] |
Đây là ngôn ngữ công năng của sách YHCT, không phải một tỷ lệ khỏi bệnh được đo trong thử nghiệm.[2] |
| Ngực đau, hen suyễn, thở kém, màng ngực viêm, thần kinh liên sườn đau.[2] |
Ho kéo dài, khó thở hay đau ngực cần được tìm nguyên nhân; xem bảng “Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[5][6] |
| Nấc.[2] |
Không tự chẩn đoán bệnh tiêu hóa từ danh sách chỉ định; xem bảng “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[7] |
| Sữa ít.[2] |
Ít sữa khi nuôi con cần được nhân viên y tế hoặc chuyên viên hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ đánh giá; vú sưng đỏ, đau kèm sốt cần khám khẩn theo bảng “Đau, sưng vú: khi nào cần chăm sóc y tế?”.[8] |
Một danh sách chỉ định cổ truyền không tự chứng minh rằng châm cứu điều trị được nguyên nhân của từng bệnh. NCCIH khuyên không dùng châm cứu để trì hoãn việc gặp nhân viên y tế về một vấn đề sức khỏe.[4]
Về nghiên cứu trên người
Bài này chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho Đản Trung. Danh sách chỉ định trong sách là ghi chép truyền thống, không phải kết quả thử nghiệm; khi có tổng hợp nghiên cứu đáng tin cậy, bài sẽ được cập nhật.
Không suy ra hiệu quả của Đản Trung từ nghiên cứu về các huyệt lân cận, từ tên gọi của huyệt hay từ cảm nhận sau một lần bấm thử.
4. Cách châm
Giới hạn của hướng dẫn công khai
Mục Cách châm của Sổ tay tra huyệt có ghi châm kim và cứu cho Đản Trung.[2]
Bài học không tái hiện độ sâu, góc, đường đi kim, thủ pháp, thời gian hay liều nhiệt/điện. Việc cân nhắc thủ thuật cần thuộc quy trình chăm sóc chuyên môn, không phải một thử nghiệm tại nhà.
Huyệt nằm trên xương ức. Ở một số người, xương ức có lỗ khuyết bẩm sinh không sờ thấy từ bên ngoài; kim đi qua chỗ này có thể chạm tới màng ngoài tim và tim, gây biến chứng nguy hiểm đến tính mạng. Đau ngực, khó thở hoặc choáng sau thủ thuật là dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay.[9]
NCCIH ghi nhận biến chứng có thể xảy ra khi dùng kim không vô trùng hoặc khi thực hiện không đúng; châm cứu thực hiện không đúng có thể gây nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và hệ thần kinh trung ương.[4]
Hãy trao đổi với nhân viên y tế về các phương pháp bổ trợ đang dùng hoặc dự định dùng; không lấy châm cứu làm lý do hoãn khám.[4]
Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng dưới đây gom các dấu hiệu hô hấp và đau ngực cần hành động, kể cả dấu hiệu xuất hiện sau khi châm ở vùng ngực hoặc lưng trên.[5][10]
Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Cấp cứu hô hấp: khó thở nặng, thở hổn hển, nghẹt thở hoặc không nói thành lời; ngực căng hay nặng; đau lan ra tay, lưng, cổ hoặc hàm; môi hay da rất nhợt, xanh hoặc xám; hoặc đột ngột lú lẫn.[5] |
Gọi cấp cứu ngay hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu. Không chờ tác động huyệt rồi mới quyết định.[5] |
| Đau hoặc khó chịu ngực đột ngột không hết, cảm giác siết hay đè; đau lan tay, cổ, hàm hoặc lưng; hoặc kèm vã mồ hôi, buồn nôn, choáng, hụt hơi |
Có thể là nhồi máu cơ tim. Gọi cấp cứu ngay tại nơi đang ở, không tự lái xe và không chờ tác động huyệt.[5][10] |
| Đau ngực đột ngột, hụt hơi hoặc thay đổi hô hấp sau châm |
Đến khoa cấp cứu ngay; nếu khó thở nặng thì gọi cấp cứu thay vì tự đi xe.[9][5] |
| Liên hệ y tế khẩn: khó thở, kể cả khi không nặng; ho ra máu; đau hoặc sưng một chân; ho rất nặng hoặc nhanh chóng nặng lên; cảm thấy rất không khỏe.[5][6] |
Nếu không có dấu hiệu cấp cứu ở các hàng trên, liên hệ ngay cơ sở y tế để được tư vấn hoặc khám khẩn.[5][6] |
| Khám vì ho: ho hơn 3 tuần; sụt cân không rõ nguyên nhân; hoặc suy giảm miễn dịch ở người đang ho.[6] |
Hẹn khám bác sĩ để tìm nguyên nhân; nếu có dấu hiệu ở các hàng trên, làm theo mức đó trước.[6] |
Không day ép ngực hay lưng để thử làm dễ thở. Ho kéo dài, khó thở hay đau ngực cần được tìm nguyên nhân, không quy về một chỉ định huyệt.
Đau, sưng vú: khi nào cần chăm sóc y tế?
Sách liệt kê viêm tuyến vú trong ứng dụng truyền thống; các thay đổi ở vú dưới đây cần được đánh giá.[8]
Đau, sưng vú: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Tình huống |
Hành động |
| Vú đỏ, nóng hoặc sưng; đau vú kèm sốt cao hay rét run |
Tìm đánh giá y tế khẩn, không đợi thử huyệt hoặc ép mạnh mô vú.[8] |
| Khối cứng không di động, tiết dịch núm vú có thể lẫn máu, vú đổi hình dạng, da lõm, phát ban quanh núm vú hoặc núm vú mới tụt vào |
Cần khám khẩn để tìm nguyên nhân. Không tự kết luận và không cố làm “tan khối”.[8] |
| Đau vú không cải thiện nhưng không có các dấu hiệu khẩn trên |
Sắp xếp khám; đau kéo dài vẫn cần được đánh giá.[8] |
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
Bảng chuyển ngữ các mức khuyến cáo của NHS về đau bụng; mỗi nhánh trong cùng ô là một tình huống độc lập.[7]
Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc |
Điều kiện |
Hành động |
| Cấp cứu ngay |
Đang đau bụng và có bất kỳ một nhánh nào: đau khởi phát đột ngột và dữ dội; nôn ra máu hoặc chất nôn màu xanh hoặc giống bã cà phê; máu ra nhiều từ hậu môn hoặc phân đen dính; hoàn toàn không tiểu được; hoàn toàn không đại tiện hoặc không trung tiện được; đang khó thở rõ rệt.[7] |
Gọi cấp cứu địa phương hoặc đến khoa cấp cứu ngay; không tự lái xe, nhờ người đưa đi hoặc gọi xe cấp cứu.[7] Không tự ấn bụng để kiểm tra. |
| Liên hệ khẩn |
Đang đau bụng và có một trong các tình huống: đột ngột nặng hơn nhiều; đang mang thai; có máu trong phân; ra máu âm đạo hoặc dịch âm đạo bất thường; tiêu chảy hoặc nôn không hết sau vài ngày.[7] |
Liên hệ ngay cơ sở y tế để được hẹn khám hoặc đánh giá khẩn; nếu thuộc nhánh cấp cứu phía trên thì ưu tiên cấp cứu ngay.[7] |
| Khám thông thường |
Đau bụng, đầy bụng hoặc khó tiêu không hết hoặc tái diễn; có khối ở bụng; hoặc lo lắng về triệu chứng.[7] |
Đặt lịch khám bác sĩ, trừ khi đã thuộc nhánh cấp cứu hay liên hệ khẩn ở trên.[7] |
Không dùng huyệt để chờ xem cơn đau bụng có tự hết hay không khi đã có dấu hiệu ở hai hàng trên.
Câu hỏi thường gặp
Đản Trung có ở cả hai bên không?
Không. CV17 nằm trên đường giữa cơ thể nên chỉ có một huyệt.[1]
Có thể tự bấm hoặc tự châm Đản Trung khi có triệu chứng không?
Không tự dùng kim, nhiệt hoặc điện vào vùng huyệt. Bài viết không đánh giá hiệu quả của việc tự bấm; khi có triệu chứng, đối chiếu các bảng ở phần Cách châm và trao đổi với nhân viên y tế.[4]
Đọc chỉ định truyền thống rồi dùng huyệt khi có bệnh được không?
Không tự chẩn đoán từ danh sách chỉ định. Các bảng ở phần Cách châm cho biết khi nào cần khám thông thường, liên hệ khẩn hoặc cấp cứu.
Cần nói gì khi trao đổi về châm cứu?
Hãy cho nhân viên y tế biết những phương pháp bổ trợ bạn đang sử dụng hoặc cân nhắc; NCCIH khuyên cùng người chăm sóc đưa ra quyết định có thông tin và không trì hoãn khám vì châm cứu.[4]
Đối chiếu với nguồn tham khảo quốc tế
Phần này đối chiếu CV17 với cơ sở dữ liệu huyệt của Me & Qi (tên Pinyin: Shanzhong). Đây là nguồn thứ cấp, tổng hợp từ các giáo trình châm cứu được dùng rộng rãi ở phương Tây; bản dịch tiếng Việt do website biên soạn. Danh mục dưới đây giúp người học so sánh với phần trình bày theo sách Việt Nam và WHO ở trên, không phải hướng dẫn điều trị.[11]
Đối chiếu CV17 với nguồn Me & Qi
| Mục |
Theo nguồn tham khảo |
| Công năng |
Bổ khí, nhất là Tông khí; Khoan hung, lý khí; Giáng Phế khí và Vị khí; Lợi vú, thông sữa |
| Chứng được liệt kê |
Mệt mỏi; Khò khè; Ho; Tiếng nói yếu; Đau ngực; Khối u vú; Đầy ngực; Ít sữa; Căng vú; Hơi thở ngắn; Tự ra mồ hôi (tự hãn); Dễ bị cảm lạnh; Cảm giác ngực bị đè nén |
| Lưu ý an toàn |
Được xếp vào nhóm huyệt cần đặc biệt thận trọng (vùng có cấu trúc quan trọng bên dưới); Không can thiệp sâu tại huyệt |
Cách đọc: “Chứng được liệt kê” là các chứng mà y văn truyền thống ghi nhận cho huyệt, chưa phải kết luận hiệu quả đã được chứng minh. Người đọc không tự châm, chích hay cứu; các lưu ý an toàn được nêu để hiểu vì sao việc can thiệp phải do người có chuyên môn thực hiện.
Kết luận
Đản Trung — CV17 — Danzhong được định vị ở vùng ngực trước, ngang khoang liên sườn 4, trên đường giữa trước; Sổ tay tra huyệt ghi đây là huyệt thứ 17 của mạch Nhâm.[1][2]
Học vị trí và đọc công năng truyền thống là hai tầng thông tin khác nhau; bài chưa tổng hợp nghiên cứu lâm sàng riêng cho huyệt này. Bài viết không cung cấp thao tác tự châm, cứu, điện châm hay tự khám.
Khi có triệu chứng, xem các bảng “Khó thở, ho, đau ngực: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau, sưng vú: khi nào cần chăm sóc y tế?”; “Đau bụng: khi nào cần chăm sóc y tế?”.
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Sổ tay tra huyệt
- Danh mục huyệt và mã huyệt
- Acupuncture: Effectiveness and Safety
- Shortness of breath
- Cough
- Stomach ache
- Breast pain
- Kent Community Health NHS: Acupuncture
- Chest pain
- Me & Qi – Acupuncture Points: Shanzhong CV17 (nguồn thứ cấp, tiếng Anh)
Trang cần bật JavaScript để xem mô hình 3D.