Cam thảo (Radix et Rhizoma Glycyrrhizae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Cam thảo là rễ và thân rễ phơi hoặc sấy khô của ba loài cam thảo thuộc họ Đậu; Dược điển Việt Nam ghi vị ngọt, tính bình, quy vào bốn kinh Tâm, Phế, Tỳ, Vị.[1]
Bài viết giúp phân biệt ba việc: nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng, và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Cam thảo (thường gọi Cam thảo bắc).[1] |
| Tên dược liệu | Radix et Rhizoma Glycyrrhizae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Glycyrrhiza uralensis Fisch., Glycyrrhiza inflata Bat., Glycyrrhiza glabra L.[1] |
| Họ thực vật | Đậu (Fabaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ và thân rễ, còn vỏ hoặc đã cạo lớp bần.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Tâm, Phế, Tỳ, Vị.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Acid glycyrrhizic không dưới 2,0% tính theo dược liệu khô.[1] |
NCCIH của Hoa Kỳ cũng liệt kê đúng ba loài này dưới tên chung licorice root.[2]
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ hình trụ dài 20–100 cm, đường kính khoảng 0,6–3,5 cm; mặt cắt ngang thấy rõ các tia ruột xếp hình nan hoa. Dược điển mô tả riêng đặc điểm từng loài, kèm các phép thử vi phẫu, bột và sắc ký để kiểm nghiệm.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Những tên gọi dễ nhầm
“Cam thảo nam” và “cam thảo dây” là những cây khác, không phải cam thảo trong Dược điển. Đặc biệt, cam thảo dây (cây chi chi, Abrus precatorius) có hạt màu đỏ đầu đen chứa abrin, một chất độc mạnh; CDC Hoa Kỳ cho biết nuốt hạt có thể gây ngộ độc và hiện không có thuốc giải đặc hiệu.[4]
Nghi nuốt phải hạt, cần đến cơ sở y tế ngay và không tự gây nôn.[4]
Chế biến và bào chế
Rễ đào về được chất đống cho lên men nhẹ đến khi ruột vàng thẫm rồi phơi hoặc sấy khô. Khi bào chế, dược liệu được ủ mềm, thái phiến và phơi khô, gọi là sinh cam thảo.[1]
Chích cam thảo là cam thảo phiến tẩm mật ong pha nước sôi theo tỷ lệ quy định rồi sao đến khi có màu vàng, mùi thơm. Bảo quản nơi khô, mát, tránh sâu mọt.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi cam thảo vị ngọt, tính bình, quy vào các kinh Tâm, Phế, Tỳ, Vị; sách cũng nêu cam thảo thông 12 kinh, phù hợp với vai trò điều hòa các vị thuốc trong phương.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển
| Dạng dùng | Công năng (ngôn ngữ YHCT) | Chủ trị được ghi |
|---|---|---|
| Sinh cam thảo | Bổ tỳ ích khí, nhuận phế chỉ khái, giải độc, chỉ thống, điều hòa các vị thuốc. | Họng sưng đau, mụn nhọt, giải độc.[1] |
| Chích cam thảo | Bổ tỳ ích khí, phục mạch. | Tỳ vị hư nhược, mệt mỏi, ho nhiều đờm, tim đập hồi hộp, mạch kết đại.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Họng sưng đau kéo dài, ho nhiều đờm hay tim đập không đều cần được khám để tìm nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
Về nghiên cứu trên người
NCCIH đánh giá hiện chưa có đủ bằng chứng chất lượng cao để ủng hộ dùng cam thảo cho bất kỳ bệnh nào; một số nghiên cứu sơ bộ cho thấy nước súc miệng chứa cam thảo có thể giảm kích thước và cảm giác đau của vết loét miệng.[2]
Cẩm nang MSD cũng cho rằng chưa đủ bằng chứng để kết luận về loét dạ dày hay biến chứng viêm gan C.[3]
4. Liều dùng ghi trong Dược điển
Dược điển ghi liều 4–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc thuốc bột, dùng phối hợp trong bài thuốc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi không dùng chung cam thảo với Đại kích, Nguyên hoa, Hải tảo, Cam toại.[1]
Tác dụng không mong muốn
Hoạt chất glycyrrhizin khi dùng liều cao làm thận giữ muối và nước, có thể gây tăng huyết áp, đồng thời làm tăng thải kali, có thể gây hạ kali máu.[3]
NCCIH lưu ý glycyrrhizin có thể gây rối loạn nhịp tim, thậm chí ngừng tim, nhất là khi dùng lượng lớn hoặc kéo dài; người ăn mặn, tăng huyết áp, bệnh tim hoặc bệnh thận có thể gặp tác dụng nặng ngay cả với lượng nhỏ.[2]
Mang thai: dùng lượng lớn cam thảo khi mang thai không an toàn và làm tăng nguy cơ sinh non; chưa có đủ thông tin về thời kỳ cho con bú.[2][3]
Thuốc có thể tương tác với cam thảo
| Nhóm thuốc | Điều có thể xảy ra |
|---|---|
| Digoxin, thuốc lợi tiểu thải kali | Kali máu giảm thêm, có thể gây loạn nhịp tim hoặc yếu cơ.[3] |
| Thuốc hạ huyết áp | Thuốc có thể kém hiệu quả.[3] |
| Corticosteroid | Đã có báo cáo tương tác; có thể tăng tác dụng phụ của corticoid.[2][3] |
| Warfarin | Có thể làm giảm hiệu quả chống đông, tăng nguy cơ huyết khối.[3] |
| Thuốc chứa estrogen | Có thể làm tăng hoặc giảm tác dụng.[3] |
| Một số thuốc hóa trị (paclitaxel, cisplatin) | Có thể làm giảm hiệu quả.[3] |
Khi đang dùng thuốc có cam thảo: khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Tim đập rất nhanh hoặc không đều kèm choáng, ngất, đau ngực, khó thở; yếu liệt cơ đột ngột. | Gọi cấp cứu 115, không tự lái xe.[2] |
| Đi khám sớm | Huyết áp cao hơn thường lệ, phù chân, chuột rút hoặc yếu cơ, mệt lả kéo dài. | Ngừng dùng và đi khám, mang theo các thuốc đang dùng.[3] |
| Hỏi bác sĩ trước | Đang mang thai; đang điều trị tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận; đang dùng các thuốc trong bảng tương tác. | Không tự dùng cam thảo khi chưa được tư vấn.[2][3] |
Câu hỏi thường gặp
Cam thảo bắc, cam thảo nam và cam thảo dây có phải là một?
Không. Vị thuốc Cam thảo trong Dược điển là rễ và thân rễ của ba loài Glycyrrhiza.[1] Cam thảo nam và cam thảo dây là những cây khác; hạt cam thảo dây có độc tính mạnh.[4]
Uống nước cam thảo hằng ngày có sao không?
Dùng lượng lớn hoặc kéo dài làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, hạ kali và rối loạn nhịp tim.[2][3] Nếu muốn dùng thường xuyên, hãy hỏi bác sĩ, nhất là khi có bệnh mạn tính.
Cam thảo đã loại glycyrrhizin (DGL) có an toàn hơn không?
Sản phẩm DGL chỉ còn khoảng một phần mười lượng glycyrrhizin thông thường;[3] NCCIH cho rằng dạng không chứa glycyrrhizin có thể an toàn khi dùng đến 4 tháng.[2] DGL là sản phẩm hiện đại, khác với cam thảo phiến dùng trong thuốc sắc.
Đang uống thuốc huyết áp hoặc thuốc tim thì có dùng được không?
Cần hỏi bác sĩ trước. Cam thảo có thể làm thuốc hạ áp kém tác dụng và tăng nguy cơ hạ kali khi dùng cùng digoxin hoặc thuốc lợi tiểu.[3]
Kết luận
Cam thảo – Radix et Rhizoma Glycyrrhizae là vị thuốc vị ngọt, tính bình, quy kinh Tâm, Phế, Tỳ, Vị, được dùng nhiều nhất với vai trò điều hòa các vị thuốc trong phương.[1]
Dù quen thuộc, cam thảo không vô hại: glycyrrhizin có thể gây tăng huyết áp, hạ kali, loạn nhịp tim và tương tác với nhiều thuốc tim mạch.[2][3] Việc dùng cam thảo nên do thầy thuốc quyết định.