Hậu phác (Cortex Magnoliae officinalis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Hậu phác là vỏ thân, vỏ rễ, vỏ cành phơi hoặc sấy khô của cây Hậu phác thuộc họ Ngọc lan; Dược điển Việt Nam ghi vị đắng, cay, tính ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Phế, Đại trường.[1]
Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Hậu phác.[1] |
| Tên dược liệu | Cortex Magnoliae officinalis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Magnolia officinalis Rehd. et Wils. hoặc var. biloba Rehd. et Wils. (ao diệp hậu phác).[1] |
| Họ | Ngọc lan (Magnoliaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ thân, vỏ rễ, vỏ cành đã phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), cay (tân), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Tỳ, Vị, Phế, Đại trường.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Chất chiết được trong ethanol 70% không dưới 5,0%; định tính bằng sắc ký lớp mỏng với magnolol và honokiol.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Vỏ thân cuộn thành ống đơn hoặc kép, dài 30–35 cm, dày 0,2–0,7 cm; mặt ngoài nâu xám, mặt trong nâu tía, có vết dầu. Vỏ rễ dạng ống hoặc phiến cong; vỏ cành dạng ống dài 10–20 cm. Mùi thơm, vị cay hơi đắng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch từ tháng 4 đến tháng 6, bóc vỏ. Vỏ rễ và vỏ cành phơi âm can; vỏ thân chần nước sôi, ủ đống nơi ẩm đến khi mặt trong nâu tía, đồ mềm, cuộn ống rồi phơi khô. Khi bào chế, cạo sạch vỏ ngoài, rửa, ủ mềm, thái lát, phơi khô.[1]
Khương hậu phác (chế gừng): 100 kg hậu phác phiến dùng 10 kg gừng tươi hoặc 3 kg gừng khô, tẩm nước gừng rồi sao nhỏ lửa đến khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi hậu phác vị đắng, cay, tính ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Phế, Đại trường.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển
| Nội dung | Theo Dược điển |
|---|---|
| Công năng | Ôn trung hạ khí, táo thấp tiêu đờm.[1] |
| Chủ trị | Thượng vị đầy trướng; nôn mửa; tiết tả; thực tích; ho, suyễn.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển
Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày, phối hợp trong các bài thuốc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người tỳ vị hư yếu, nguyên khí kém và phụ nữ có thai phải thận trọng khi dùng.[1]
Lưu ý khi dùng
Đầy bụng kéo dài, nôn nhiều, sụt cân hoặc đi ngoài phân đen cần được khám để loại trừ bệnh dạ dày, ruột. Phụ nữ mang thai cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.[1]
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Hậu phác dùng vỏ thân hay vỏ rễ?
Dược điển chấp nhận cả vỏ thân, vỏ rễ và vỏ cành, mỗi loại có đặc điểm nhận biết riêng.[1]
Bảo quản
Đựng trong bao bì kín, để nơi khô ráo, tránh mất mùi thơm.[1]
Kết luận
Hậu phác – Cortex Magnoliae officinalis là vị thuốc vị đắng, cay, tính ấm, quy kinh Tỳ, Vị, Phế, Đại trường, được Dược điển ghi công năng ôn trung hạ khí, táo thấp tiêu đờm.[1] Phụ nữ có thai và người tỳ vị hư yếu cần thận trọng.[1]