Đương quy (Radix Angelicae sinensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Đương quy là rễ phơi hoặc sấy khô của cây Đương quy thuộc họ Hoa tán; Dược điển Việt Nam ghi vị ngọt, cay, tính ấm, quy vào ba kinh Can, Tâm, Tỳ.[1]
Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Đương quy (Tần quy).[1] |
| Tên dược liệu | Radix Angelicae sinensis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Angelica sinensis (Oliv.) Diels.[1] |
| Họ | Hoa tán (Apiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ đã phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), cay (tân), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Tâm, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Tinh dầu không ít hơn 0,4% và acid ferulic không ít hơn 0,05%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ dài khoảng 10–20 cm, nhiều nhánh, thường chia ba phần: quy đầu, quy thân và quy vĩ. Mặt ngoài nâu nhạt, có nếp nhăn dọc; mặt cắt vàng ngà, có vân tròn và nhiều điểm tinh dầu. Mùi thơm đặc biệt, vị ngọt, cay, hơi đắng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa thu, đào lấy rễ, rửa sạch, loại tạp chất, phơi hoặc sấy ở nhiệt độ thấp đến khô. Khi bào chế, rễ được ủ mềm, thái lát mỏng rồi phơi hoặc sấy khô.[1]
Tửu đương quy là đương quy phiến phun rượu cho đều, ủ rồi sao nhỏ lửa đến khô, theo tỷ lệ 10 kg rượu cho 100 kg dược liệu.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi đương quy vị ngọt, cay, tính ấm, vào các kinh Can, Tâm, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển
| Nội dung | Theo Dược điển |
|---|---|
| Công năng | Bổ huyết, hoạt huyết, điều kinh, giảm đau, nhuận tràng.[1] |
| Chủ trị | Huyết hư, chóng mặt; kinh nguyệt không đều, bế kinh, đau bụng kinh; táo bón do huyết hư; phong thấp tê đau; sưng đau do sang chấn.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
Về nghiên cứu trên người
Phần lớn dữ liệu về đương quy đến từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật. Bằng chứng trên người cho triệu chứng mãn kinh chưa đủ để kết luận; một thử nghiệm ở nam giới điều trị nội tiết ung thư tuyến tiền liệt không thấy đương quy giảm cơn bốc hỏa.[2]
4. Liều dùng ghi trong Dược điển
Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người tỳ vị có thấp nhiệt, đại tiện lỏng không nên dùng.[1]
Tác dụng không mong muốn và đối tượng cần tránh
Các tác dụng không mong muốn đã ghi nhận gồm nhạy cảm ánh nắng, viêm da khi ra nắng, chán ăn, đầy bụng, tiêu chảy.[2]
Mang thai và cho con bú: nên tránh dùng; tài liệu cho người bệnh của MSK lưu ý đương quy có thể làm tăng nguy cơ sảy thai.[2]
Ung thư phụ thuộc hormone: đương quy có hoạt tính giống estrogen trong thí nghiệm, nên người có ung thư vú hoặc tuyến tiền liệt phụ thuộc hormone cần hỏi bác sĩ điều trị trước.[2]
Thuốc có thể tương tác với đương quy
| Nhóm thuốc | Điều có thể xảy ra |
|---|---|
| Warfarin và thuốc chống đông khác | Có thể tăng nguy cơ chảy máu, làm tăng chỉ số INR.[2] |
| Thuốc chống kết tập tiểu cầu (aspirin, clopidogrel) | Thay đổi nồng độ thuốc trên nghiên cứu ở chuột; ý nghĩa trên người chưa rõ.[2] |
| Clozapin | Hai ca được báo cáo làm tăng chuyển hóa clozapin.[2] |
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Quy đầu, quy thân, quy vĩ khác nhau thế nào?
Đó là ba phần của cùng một rễ: phần đầu, phần thân và phần rễ nhánh.[1] Dược điển xếp chung vào một vị Đương quy; việc chọn phần nào trong bài thuốc do thầy thuốc quyết định.
Đang uống thuốc chống đông có dùng đương quy được không?
Cần hỏi bác sĩ trước, vì đương quy có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng warfarin.[2]
Bảo quản
Để nơi khô mát, tránh ẩm, mốc, mọt.[1]
Kết luận
Đương quy – Radix Angelicae sinensis là vị thuốc vị ngọt, cay, tính ấm, quy kinh Can, Tâm, Tỳ, được Dược điển ghi công năng bổ huyết, hoạt huyết, điều kinh.[1] Vị thuốc có tương tác đáng kể với thuốc chống đông và cần tránh khi mang thai, nên việc dùng phải do thầy thuốc quyết định.[2]