Bá bệnh (Eurycoma longifolia Jack): đặc điểm, hoạt chất, công dụng và bằng chứng lâm sàng
Bá bệnh, còn gọi là bách bệnh, là cây gỗ nhỏ họ Thanh thất (Simaroubaceae), tên khoa học Eurycoma longifolia Jack, nổi tiếng với vị rất đắng và kinh nghiệm dùng vỏ rễ, vỏ thân để chữa ăn uống khó tiêu, đau lưng.[1] Ngày nay cây được biết đến nhiều hơn qua vai trò hỗ trợ sinh lực nam giới. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2021 trên 105 nam giới 50–70 tuổi ghi nhận chiết xuất rễ bá bệnh liều 200 mg/ngày làm tăng testosterone toàn phần từ 200,5 lên 225,0 ng/dL sau 12 tuần.[2] Con số này có ý nghĩa thống kê, nhưng mức tăng còn khiêm tốn và nghiên cứu do chính nhà sản xuất chiết xuất tài trợ.

Bài viết dựa trên sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi và thử nghiệm lâm sàng đã công bố, tách bạch phần kinh nghiệm dân gian với phần đã được đo đạc trên người.
1. Bá bệnh là cây gì?
Theo GS. Đỗ Tất Lợi, cây có các tên bá bệnh, bách bệnh, hậu phác (tên gọi địa phương, khác với vị hậu phác của Đông y). Người Lào gọi là tho nan, người Campuchia gọi là antongsar hay antoung sar.[1] Ở Malaysia và Indonesia, cây được biết đến rộng rãi với tên tongkat ali, và nhiều sản phẩm thương mại trên thế giới mang tên này. Tên “bá bệnh” hay “bách bệnh” phản ánh quan niệm dân gian rằng cây chữa được trăm thứ bệnh, một cách nói ví von chứ không phải mô tả công dụng thực tế.
| Đặc điểm | Thông tin |
|---|---|
| Tên khoa học | Eurycoma longifolia Jack; tên đồng nghĩa Crassula pinnata Lour.[1] |
| Họ | Thanh thất (Simaroubaceae)[1] |
| Tên khác | Bách bệnh, hậu phác (tên địa phương), tho nan, antongsar, tongkat ali[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ thân, vỏ rễ, quả; lá dùng ngoài[1] |
| Hoạt chất chính | Nhóm chất đắng quassinoid: quassin, neoquassin, eurycomalacton[1] |
| Dạng nghiên cứu lâm sàng | Chiết xuất nước rễ đã chuẩn hóa (Physta®)[2] |
| Mức bằng chứng hiện có | Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (testosterone, mệt mỏi); dân gian (tiêu hóa, đau lưng)[1][2] |
2. Nhận biết cây bá bệnh
Hình thái
Bá bệnh là cây nhỏ, phân cành. Lá kép lông chim, mỗi lá mang từ 10 đến 36 lá chét gần như không cuống, hình trứng thuôn dài, phiến dày, mặt dưới nhẵn hoặc có lông. Hoa và bao hoa phủ lông dày. Quả hạch màu đỏ, hơi thuôn, bên trong chứa một hạt.[1] Đặc điểm dễ nhớ nhất khi nếm thử vỏ là vị đắng rất đậm, do nhóm chất quassinoid quyết định.
Phân bố
Cây mọc hoang khắp nơi ở Việt Nam, nhiều nhất ở miền Trung. Ngoài nước ta, bá bệnh còn có ở Malaysia và Indonesia,[1] hai quốc gia khai thác cây này làm nguyên liệu thương mại quy mô lớn.
3. Thu hái và chế biến
Bộ phận dùng gồm quả, vỏ thân và vỏ rễ, đem phơi nắng hoặc sấy khô. Lá cũng được dùng, chủ yếu để đắp ngoài.[1] Sách không ghi rõ thời điểm thu hái. Trong các sản phẩm hiện đại, người ta thường dùng rễ, chiết bằng nước rồi chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất, như chiết xuất Physta® trong thử nghiệm lâm sàng năm 2021.[2]
4. Thành phần hóa học
Vị đắng của bá bệnh đến từ nhóm quassinoid. Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi nhận vỏ cây chứa một chất đắng là quassin (công thức C22H30O6), thực chất là hỗn hợp hai đồng phân quassin và neoquassin.[1] Từ vỏ còn phân lập được một hydroxyceton, β-sitosterol, campesterol, hai chất đắng trong đó eurycomalacton chiếm nhiều nhất, và sắc tố vàng 2,6-dimethoxybenzoquinon. Hạt chứa dầu béo màu vàng nhạt.[1]
Đây là kết quả từ các công trình hóa học khá sớm. Các nghiên cứu sau này tập trung vào chiết xuất nước của rễ, vì đây là dạng được dùng trong thử nghiệm trên người.[2]
5. Công dụng theo kinh nghiệm dân gian
Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi nhận cách dùng từng bộ phận như sau:[1]
| Bộ phận | Công dụng dân gian |
|---|---|
| Vỏ thân, vỏ rễ | Ăn uống không tiêu, đau mỏi lưng |
| Quả | Chữa lỵ |
| Rễ (kinh nghiệm Campuchia) | Ngộ độc, say rượu, giun sán |
| Lá | Dùng ngoài cho ghẻ, mụn ngứa |
Nguồn: Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.[1]
Đáng chú ý, sách không nhắc đến công dụng tăng cường sinh lý nam giới, vốn là lý do chính khiến bá bệnh nổi tiếng ngày nay. Công dụng này chủ yếu đến từ y học dân gian Malaysia, Indonesia và được nghiên cứu hiện đại kiểm chứng một phần.
6. Bằng chứng lâm sàng về testosterone và chất lượng sống
Thiết kế nghiên cứu
Thử nghiệm của Chinnappan và cộng sự, công bố năm 2021 trên tạp chí Food & Nutrition Research, là nghiên cứu pha II, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, đa trung tâm, tiến hành tại Varanasi và Pune (Ấn Độ).[2] Người tham gia là nam giới 50–70 tuổi có testosterone toàn phần dưới 300 ng/dL. Trong 113 người được sàng lọc, 106 người được phân nhóm ngẫu nhiên và 105 người hoàn thành, chia đều 35 người mỗi nhóm: Physta 100 mg, Physta 200 mg và giả dược. Mỗi người uống một viên mỗi ngày trong 12 tuần.[2]
Kết quả về testosterone
| Nhóm | Ban đầu | Tuần 12 | So với giả dược |
|---|---|---|---|
| Physta 100 mg | 187,3 | 203,8 | p = 0,04 |
| Physta 200 mg | 200,5 | 225,0 | p < 0,001 |
| Giả dược | 183,0 | 177,9 | – |
Nguồn: Chinnappan và cộng sự, Food Nutr Res (2021).[2]
Ở nhóm 200 mg, khác biệt với giả dược đã xuất hiện từ tuần thứ 4 (p = 0,01) và rõ hơn ở tuần 8 (p = 0,002).[2] Tuy vậy, testosterone tự do không khác biệt giữa các nhóm ở bất kỳ thời điểm nào. Ngay cả sau khi tăng, mức testosterone toàn phần trung bình của nhóm 200 mg vẫn dưới ngưỡng 300 ng/dL dùng làm tiêu chí tuyển chọn.
Kết quả về triệu chứng lão hóa và mệt mỏi
Thay đổi rõ nhất nằm ở các thang điểm triệu chứng. Điểm AMS (thang triệu chứng lão hóa ở nam giới, điểm càng thấp càng tốt) ở nhóm 200 mg giảm từ 58,34 xuống 26,71, nhóm 100 mg giảm từ 58,91 xuống 35,43, còn nhóm giả dược gần như không đổi (58,94 xuống 58,06). Điểm mệt mỏi FSS cũng giảm tương tự: nhóm 200 mg từ 57,86 xuống 29,17, nhóm giả dược từ 57,86 lên 58,54. Cả hai khác biệt đều có p < 0,001.[2]
Ngoài ra, sức cơ ở nhóm 200 mg cải thiện hơn giả dược sau 12 tuần (p = 0,01). Các chỉ số DHEA, cortisol, SHBG và cân nặng không khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm.[2]
Cần đọc kết quả thế nào?
Đây là bằng chứng có thiết kế tốt, nhưng còn những giới hạn cần biết. Nghiên cứu chỉ kéo dài 12 tuần, cỡ mẫu nhỏ, chỉ gồm nam giới Ấn Độ lớn tuổi có testosterone thấp, và được tài trợ bởi công ty sản xuất Physta®, trong đó có hai tác giả là nhân viên của công ty.[2] Kết quả áp dụng cho một chiết xuất nước rễ đã chuẩn hóa, không thể suy ra cho rượu ngâm vỏ hay bột vỏ tự làm.
7. Cách dùng ghi trong sách (tham khảo cho người kê đơn)
Theo GS. Đỗ Tất Lợi, vỏ khô tán bột rồi ngâm rượu hoặc làm viên, mỗi ngày 4–6 g.[1] Trong thử nghiệm lâm sàng, liều dùng là 100 hoặc 200 mg chiết xuất chuẩn hóa mỗi ngày.[2] Hai con số này không quy đổi trực tiếp được cho nhau vì một bên là dược liệu thô, một bên là chiết xuất đã cô đặc.
8. Lưu ý an toàn
Trong thử nghiệm 12 tuần, có tổng cộng 8 biến cố bất lợi, không có biến cố nghiêm trọng. Mỗi nhóm dùng Physta có 3 người than phiền về tiêu hóa, nhóm 200 mg có 1 trường hợp ngứa, nhóm giả dược có 1 trường hợp sốt. Các tác giả đánh giá không biến cố nào liên quan đến sản phẩm, và không thấy thay đổi có ý nghĩa lâm sàng về chức năng gan, thận hay mỡ máu.[2] Dữ liệu an toàn dài hạn vẫn còn thiếu.
Một số điểm thầy thuốc cần cân nhắc:
- Bệnh nhạy cảm với nội tiết như ung thư tuyến tiền liệt: vì sản phẩm có thể làm tăng testosterone, cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
- Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ em: chưa có dữ liệu an toàn, không tự dùng.
- Sản phẩm trôi nổi: bá bệnh là nguyên liệu phổ biến trong các sản phẩm “tăng cường sinh lý” không rõ nguồn gốc, nên chọn sản phẩm có kiểm nghiệm.
Rượu ngâm vỏ bá bệnh cũng mang theo tác hại của rượu, không phù hợp với người có bệnh gan, dạ dày hay tim mạch.
Câu hỏi thường gặp
Bá bệnh có phải là tongkat ali không?
Đúng. Tongkat ali là tên gọi ở Malaysia và Indonesia của cùng loài Eurycoma longifolia. Thử nghiệm năm 2021 dùng chiết xuất rễ của loài này.[2]
Uống bá bệnh có tăng testosterone không?
Thử nghiệm trên 105 nam giới lớn tuổi có testosterone thấp cho thấy chiết xuất chuẩn hóa 200 mg/ngày làm testosterone toàn phần tăng khoảng 24,5 ng/dL sau 12 tuần, trong khi nhóm giả dược giảm nhẹ. Testosterone tự do không thay đổi khác biệt.[2] Mức tăng có thật nhưng không lớn.
Theo dân gian, bá bệnh dùng để chữa gì?
Theo GS. Đỗ Tất Lợi, vỏ dùng chữa ăn uống khó tiêu và đau lưng, quả chữa lỵ, lá dùng ngoài cho ghẻ ngứa.[1]
Bảo quản
Vỏ và quả đã phơi hoặc sấy khô cần giữ nơi khô ráo, tránh ẩm mốc.
Kết luận
Bá bệnh là cây thuốc đắng đặc trưng của họ Thanh thất, được dân gian Việt Nam dùng cho tiêu hóa kém và đau lưng, còn ở Đông Nam Á được dùng nhiều để bồi bổ sinh lực nam giới. Bằng chứng tốt nhất hiện có là thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2021, cho thấy chiết xuất rễ chuẩn hóa cải thiện rõ triệu chứng lão hóa, mệt mỏi và tăng nhẹ testosterone toàn phần ở nam giới lớn tuổi. Kết quả đáng khích lệ nhưng còn cần thêm nghiên cứu độc lập, dài hơn và trên nhiều nhóm người hơn.
Tài liệu tham khảo
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục “Bách bệnh” (bản đăng lại tại vnras.com).
- Chinnappan SM, George A, Pandey P, Narke G, Choudhary YK. Effect of Eurycoma longifolia standardised aqueous root extract–Physta® on testosterone levels and quality of life in ageing male subjects: a randomised, double-blind, placebo-controlled multicentre study. Food Nutr Res. 2021;65:5647. doi:10.29219/fnr.v65.5647