Bạch đồng nữ (Folium Clerodendri chinensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Bạch đồng nữ là cành mang lá phơi hay sấy khô của cây Bạch đồng nữ [Clerodendrum chinense var. simplex (Mold.) S. L. Chen], họ Cỏ roi ngựa; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính mát, quy vào kinh Tâm, Tỳ.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Bạch đồng nữ (mò trắng).[1] |
| Tên dược liệu | Folium Clerodendri chinensis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Bạch đồng nữ [Clerodendrum chinense var. simplex (Mold.) S. L. Chen].[1] |
| Họ | Cỏ roi ngựa (Verbenaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Cành mang lá phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), tính mát (lương).[1] |
| Quy kinh | Tâm, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Đoạn cành mang lá, có thể mang hoa; cành non gần vuông, có lông tơ mịn màu trắng ngà, cành già gần nhẵn, xanh nâu; lá đơn mọc đối, hình trái xoan rộng, dài khoảng 20 cm, rộng khoảng 8 cm, gốc hơi hình tim, mép răng cưa đều; mặt dưới có lông tơ và tuyến nhỏ; cụm hoa hình ngù ở đỉnh cành.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hái quanh năm, tốt nhất vào mùa hè lúc cây ra hoa, cắt đoạn cành mang lá, rửa sạch, phơi khô.[1] Khi bào chế: chọn lá bánh tẻ, bỏ cuống, thái nhỏ, phơi khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi bạch đồng nữ vị đắng, tính mát, vào kinh Tâm, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt giải độc, khu phong trừ thấp, tiêu viêm.[1] |
| Chủ trị | Khí hư bạch đới, viêm loét tử cung, kinh nguyệt không đều, cao huyết áp, mụn nhọt lở ngứa.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 10–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hay thuốc hoàn, thường phối hợp với vị khác; dùng ngoài nấu nước rửa vết thương, mụn nhọt lở loét, lượng thích hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Khí hư có mùi hôi, ra máu bất thường, tăng huyết áp cần được khám và theo dõi; vị thuốc không thay thế thuốc hạ huyết áp đang dùng. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bạch đồng nữ có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: thanh nhiệt giải độc, khu phong trừ thấp, tiêu viêm.[1]
Ai không nên dùng bạch đồng nữ?
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Bảo quản
Trong bao bì kín, để nơi khô ráo.[1]
Kết luận
Bạch đồng nữ – Folium Clerodendri chinensis vị đắng, tính mát, quy kinh Tâm, Tỳ, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, khu phong trừ thấp, tiêu viêm.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bạch đồng nữ (Cành mang lá), Folium Clerodendri chinensis, tr. 1072–1073