Dược Liệu

Chè vằng

Jasminum subtriplinerve

Chè vằng (Jasminum subtriplinerve Blume): đặc điểm, cách phân biệt với lá ngón, công dụng và nghiên cứu

Cập nhật lần cuốiKhoảng 8 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Chè vằng là cây bụi leo thuộc họ Nhài (Oleaceae), tên khoa học Jasminum subtriplinerve Blume, quen thuộc ở nhiều vùng quê với thói quen nấu nước lá cho phụ nữ sau sinh uống.[1] Từ những năm 1960, một bệnh viện ở Thái Bình đã dùng lá chè vằng để đắp chữa áp xe vú.[1] Năm 2024, một nghiên cứu trên chuột của các nhà khoa học Việt Nam ghi nhận phân đoạn chiết ethyl acetate từ lá ức chế tế bào ung thư vú MCF-7 với IC50 khoảng 13,70 µg/mL và giảm tỷ lệ tử vong của chuột bị gây ung thư bằng hóa chất.[2] Điều quan trọng nhất người dùng cần biết về chè vằng là cây rất dễ nhầm với lá ngón, một cây cực độc.

Chè vằng – Dược liệu
Chè vằng

Bài viết tổng hợp dữ kiện từ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi và nghiên cứu khoa học gần đây.

Cảnh báo nhầm lẫn: Chè vằng và lá ngón (Gelsemium elegans) có thể mọc cùng nơi và lá trông khá giống nhau. Lá ngón gây ngộ độc nặng, có thể tử vong. Chỉ dùng chè vằng mua từ nơi có nguồn gốc rõ ràng, không tự hái ngoài tự nhiên nếu không chắc chắn. Liều lượng trong bài chỉ để thầy thuốc tham khảo.

1. Chè vằng là cây gì?

Theo GS. Đỗ Tất Lợi, chè vằng còn có các tên chè cước man, dây cẩm văn, cây dâm trắng, dây vắng, mổ sẻ.[1] Ở miền Nam, người dân dùng thân cây để đan lát và làm dây buộc, nhờ thân dai và dài.

Thông tin tra cứu nhanh
Đặc điểm Thông tin
Tên khoa học Jasminum subtriplinerve Blume[1]
Họ Nhài (Oleaceae)[1]
Tên khác Chè cước man, dây cẩm văn, cây dâm trắng, dây vắng, mổ sẻ[1]
Bộ phận dùng Lá, tươi hoặc khô, thu hái quanh năm[1]
Hoạt chất đã xác định Acteosid (verbascosid) là thành phần chính trong phân đoạn có hoạt tính[2]
Đặc điểm nhận biết then chốt Lá có 3 gân rõ, hoa màu trắng[1]
Mức bằng chứng hiện có Kinh nghiệm dân gian, quan sát tại bệnh viện; ống nghiệm và động vật[1][2]

2. Nhận biết cây chè vằng

Hình thái

Chè vằng là cây bụi nhỏ, có thể mọc thành bụi hoặc leo lên cây khác. Thân đường kính 5–6 mm; khi mọc đứng cao 1–1,5 m, khi leo có thể dài tới 15–20 m. Lá mọc đối, hình mác, dài 4–7,5 cm, rộng 2–4,5 cm, mép nguyên, cuống dài 3–12 mm. Đặc điểm quan trọng nhất là lá có ba gân dọc nổi rõ, cũng là nguồn gốc của tên khoa học “subtriplinerve”. Hoa mọc thành xim, mỗi cụm khoảng 7–9 bông, cánh hoa màu trắng. Quả hình cầu, đường kính 7–8 mm, chín có màu vàng, chứa một hạt cứng; quả chín từ tháng 7 đến tháng 10.[1]

Phân biệt chè vằng với lá ngón

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi lưu ý riêng về việc chè vằng dễ bị nhầm với lá ngón. Điểm phân biệt dễ thấy nhất là màu hoa: chè vằng hoa trắng, lá ngón hoa vàng.[1]

So sánh chè vằng và lá ngón
Đặc điểm Chè vằng Lá ngón
Màu hoa Trắng[1] Vàng[1]
Gân lá Ba gân dọc nổi rõ từ gốc lá[1] Một gân chính, gân bên hình lông chim
Độc tính Lá dùng làm nước uống trong dân gian Rất độc, có thể gây tử vong

Khi cây chưa ra hoa, việc phân biệt bằng mắt thường không dễ với người không có kinh nghiệm. Vì vậy, an toàn nhất là không tự hái chè vằng ngoài tự nhiên.

Phân bố và nhân giống

Chè vằng mọc hoang khắp nơi ở Việt Nam. Ở miền Bắc, cây có nhiều tại Hòa Bình, Thái Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Cây dễ trồng bằng cành dài 15–20 cm cắm xuống đất ẩm, khoảng một tháng là ra rễ.[1]

3. Thu hái và chế biến

Bộ phận dùng là lá, có thể thu hái quanh năm, dùng tươi hoặc phơi khô.[1] Trên thị trường, chè vằng thường được bán ở dạng lá khô, cành thái nhỏ hoặc cao chè vằng.

4. Thành phần hóa học

Vào thời điểm sách của GS. Đỗ Tất Lợi được biên soạn, thành phần hóa học của chè vằng chưa được nghiên cứu.[1] Nghiên cứu năm 2024 đã phân tích phân đoạn chiết có hoạt tính mạnh nhất từ lá bằng khối phổ phân giải cao và xác định thành phần chính là acteosid, một hợp chất phenylethanoid glycosid.[2]

5. Tác dụng: dân gian và nghiên cứu

Kinh nghiệm dân gian

Theo GS. Đỗ Tất Lợi, lá chè vằng khô được nấu hoặc hãm uống hằng ngày, đặc biệt cho phụ nữ sau khi sinh. Lá còn được nấu nước tắm cho trẻ bị ghẻ, dùng khi vú sưng đau, khi bị rắn cắn, còn rễ giã với giấm để đắp mụn nhọt đã chín cho hút mủ.[1]

Quan sát tại bệnh viện Thái Bình

Sách dẫn một báo cáo năm 1963 của bệnh viện Thái Bình cho rằng chè vằng có tác dụng kháng khuẩn mạnh hơn một số kháng sinh thời đó đối với tụ cầu và liên cầu tan máu, và đã được dùng để đắp chữa áp xe vú.[1] Báo cáo này không kèm số liệu cụ thể như số bệnh nhân hay nồng độ ức chế, nên chỉ có giá trị tham khảo lịch sử.

Nghiên cứu năm 2024 trên tế bào và chuột

Nhóm nghiên cứu của Phan Hồng Minh và cộng sự chiết 7,5 kg lá khô thu hái tại Nghệ An bằng ethanol 70%, rồi tách thành các phân đoạn hexan, ethyl acetate và n-butanol.[2]

  • Trên tế bào: phân đoạn ethyl acetate tác động mạnh nhất lên tế bào ung thư vú MCF-7, IC50 13,70 ± 0,93 µg/mL. Chất đối chứng ellipticin có IC50 khoảng 1 µg/mL, tức mạnh hơn nhiều.[2]
  • Trên chuột: chuột cái được gây ung thư bằng hóa chất DMBA. Ở nhóm không điều trị, tỷ lệ tử vong khoảng 60%. Nhóm dùng phân đoạn ethyl acetate liều cao có tỷ lệ tử vong 33%, nhóm liều thấp 53,3% (khác biệt không có ý nghĩa), còn nhóm dùng thuốc tamoxifen là 13%.[2]

Kết quả cho thấy dịch chiết có tác dụng nhất định, nhưng yếu hơn rõ rệt so với thuốc điều trị chuẩn. Nghiên cứu cũng có một số điểm chưa nhất quán về đơn vị liều trong bài báo, cỡ mẫu nhỏ và mới chỉ thử trên một mô hình động vật.[2] Vì vậy không thể xem chè vằng là thuốc chữa ung thư.

6. Cách dùng ghi trong sách (tham khảo cho người kê đơn)

Theo GS. Đỗ Tất Lợi, mỗi ngày dùng 20–30 g lá khô sắc hoặc hãm uống. Để đắp áp xe vú, bệnh viện Thái Bình dùng lá giã nát đắp hoặc lá ngâm rượu 50 độ, đắp ngày 3 lần, đêm 2 lần, thời gian từ 1 ngày đến 1 tuần.[1] Ngày nay, áp xe vú cần được bác sĩ thăm khám, vì có trường hợp phải chích tháo mủ và dùng kháng sinh.

7. Lưu ý an toàn

Rủi ro lớn nhất khi dùng chè vằng không nằm ở bản thân cây mà ở nguy cơ nhầm với lá ngón. Trong nghiên cứu năm 2024, chuột dùng phân đoạn chiết trong 4 tuần không thấy thay đổi về công thức máu, men gan ALT, AST hay cân nặng so với nhóm chứng.[2] Đây là dữ liệu ngắn hạn trên động vật, chưa có dữ liệu độc tính dài hạn trên người.

Phụ nữ sau sinh đang cho con bú nên hỏi ý kiến thầy thuốc trước khi uống thường xuyên. Người đang điều trị ung thư không nên tự ý dùng chè vằng thay cho phác đồ điều trị.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt chè vằng với lá ngón?

Dấu hiệu dễ nhận nhất là hoa: chè vằng hoa trắng, lá ngón hoa vàng. Lá chè vằng có ba gân dọc nổi rõ.[1] Khi không chắc chắn, tuyệt đối không dùng.

Phụ nữ sau sinh uống chè vằng có tác dụng gì?

Đây là kinh nghiệm dân gian được GS. Đỗ Tất Lợi ghi nhận.[1] Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng có đối chứng về công dụng này.

Chè vằng có chữa được ung thư vú không?

Chưa. Kết quả hiện có chỉ ở mức tế bào và chuột, và tác dụng yếu hơn thuốc chuẩn.[2]

Bảo quản

Lá khô cần để nơi khô ráo, đựng trong túi kín, tránh ẩm mốc. Nên ghi nhãn rõ ràng để tránh nhầm với dược liệu khác.

Kết luận

Chè vằng là cây thuốc nam gắn với thói quen chăm sóc phụ nữ sau sinh và kinh nghiệm đắp chữa áp xe vú. Nghiên cứu gần đây bắt đầu làm rõ thành phần và tác dụng của lá trên thực nghiệm, nhưng bằng chứng trên người còn rất ít. Khi dùng, điều cần ghi nhớ trước tiên là nguồn gốc dược liệu phải rõ ràng để tránh nhầm với lá ngón.

Tài liệu tham khảo

  1. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục “Chè vằng”, tr. 121–122 (bản đăng lại tại vnras.com).
  2. Phan Hong Minh, Pham Thi Van Anh, Bui Thanh Tung và cộng sự. Efficacy of Jasminum subtriplinerve Extract against 7,12-Dimethylbenz[α]anthracene-Induced Cancer in Mice. J Microbiol Biotechnol. 2024;34(11):2173–2183. doi:10.4014/jmb.2407.07045

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ