Đơn lá đỏ (Folium Excoecariae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Đơn lá đỏ là lá đã phơi hay sấy khô của cây Đơn lá đỏ (Excoecaria cochinchinensis Lour.), họ Thầu dầu; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, nhạt, tính mát (chuyên luận không ghi quy kinh).[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Đơn lá đỏ (đơn mặt trời).[1] |
| Tên dược liệu | Folium Excoecariae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Đơn lá đỏ (Excoecaria cochinchinensis Lour.).[1] |
| Họ | Thầu dầu (Euphorbiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Lá đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), nhạt (đạm), tính mát (lương).[1] |
| Quy kinh | Chuyên luận không ghi quy kinh.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Lá hình bầu dục, hai đầu thuôn nhọn, dài 6–12 cm, rộng 2–4 cm, cuống 0,5–1 cm; mép có răng cưa nhỏ; mặt trên lục sẫm, mặt dưới đỏ tía; 10–12 cặp gân lông chim nổi rõ ở mặt dưới.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hái lá quanh năm, tốt nhất mùa hè, phơi hoặc sấy tới khô; trước khi dùng sao vàng.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi đơn lá đỏ vị đắng, nhạt, tính mát.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt giải độc, khu phong trừ thấp, lợi tiểu, giảm đau.[1] |
| Chủ trị | Mụn nhọt, mẩn ngứa, ban chẩn mày đay, đi ỉa lỏng lâu ngày, đại tiện ra máu.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–12 g lá khô (hoặc 20–40 g lá tươi) mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hãm.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người hay chảy máu không nên dùng.[1]
Đi ngoài ra máu cần đi khám để loại trừ trĩ nặng, polyp, ung thư đại trực tràng. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Đơn lá đỏ có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: thanh nhiệt giải độc, khu phong trừ thấp, lợi tiểu, giảm đau.[1]
Ai không nên dùng đơn lá đỏ?
Dược điển ghi người hay chảy máu không nên dùng.[1]
Bảo quản
Trong bao bì kín, để nơi thoáng mát.[1]
Kết luận
Đơn lá đỏ – Folium Excoecariae vị đắng, nhạt, tính mát, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, khu phong trừ thấp, lợi tiểu, giảm đau.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Đơn lá đỏ (Lá), Folium Excoecariae, tr. 1173–1174