Ngành ngạnh (Folium Cratoxyli pruniflori): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ngành ngạnh là lá phơi hay sấy khô của cây Ngành ngạnh (Cratoxylum pruniflorum Kurz), họ Ban; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chát, tính mát (chuyên luận không ghi quy kinh).[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ngành ngạnh (đỏ ngọn).[1] |
| Tên dược liệu | Folium Cratoxyli pruniflori.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Ngành ngạnh (Cratoxylum pruniflorum Kurz).[1] |
| Họ | Ban (Hypericaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Lá phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), chát (sáp), tính mát (lương).[1] |
| Quy kinh | Chuyên luận không ghi quy kinh.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Lá hình mác hoặc bầu dục, gốc thuôn, đầu nhọn, dài 6–11 cm, rộng 2,5–3,5 cm; mặt trên có lông nhỏ, mặt dưới lông dày hơn; cuống lá ngắn.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Lá thu hái quanh năm, ủ, rồi phơi hay sấy khô.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ngành ngạnh vị đắng, chát, tính mát.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Thanh nhiệt, giải độc, lợi tiêu hóa.[1] |
| Chủ trị | Sốt, ra mồ hôi trộm, chân tay mỏi; cảm sốt, viêm ruột, tiêu chảy, khản cổ, ho mất tiếng.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 15–30 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, thường phối hợp với một số vị khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Khàn tiếng, mất tiếng kéo dài trên 2–3 tuần cần khám tai mũi họng. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ngành ngạnh có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: thanh nhiệt, giải độc, lợi tiêu hóa.[1]
Ai không nên dùng ngành ngạnh?
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh mốc.[1]
Kết luận
Ngành ngạnh – Folium Cratoxyli pruniflori vị đắng, chát, tính mát, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt, giải độc, lợi tiêu hóa.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngành ngạnh (Lá), Folium Cratoxyli pruniflori, tr. 1263