Dược Liệu

Trinh nữ hoàng cung

Crinum latifolium

Trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium L.): đặc điểm, hoạt chất, tác dụng và bằng chứng khoa học

Cập nhật lần cuốiKhoảng 10 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Trinh nữ hoàng cung là cây thân hành thuộc họ Thủy tiên (Amaryllidaceae), tên khoa học Crinum latifolium L., được biết đến nhiều nhất qua kinh nghiệm dùng lá để hỗ trợ u xơ tử cung và phì đại tuyến tiền liệt.[1] Trong lá cây có hai alkaloid đã được định lượng là lycorin và 6α-hydroxybuphanidrin. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy dịch chiết lá kìm được sự tăng sinh của tế bào mô đệm tuyến tiền liệt người trong ống nghiệm.[2] Dù vậy, đến nay các bằng chứng chủ yếu vẫn ở mức phòng thí nghiệm, chưa có kết quả thử nghiệm lâm sàng được công bố trong các nguồn bài viết tham khảo.

Trinh nữ hoàng cung – Dược liệu
Trinh nữ hoàng cung

Bài viết tổng hợp dữ kiện từ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi và nghiên cứu khoa học gần đây, giúp người đọc phân biệt đâu là kinh nghiệm dân gian, đâu là điều đã được đo lường.

Lưu ý khi đọc: Bài viết phục vụ tra cứu và học tập. Cách dùng và liều lượng trong bài là số liệu ghi trong sách, chỉ để thầy thuốc tham khảo khi kê đơn. Người có khối u, nhân xơ hay bệnh tuyến tiền liệt cần được bác sĩ chẩn đoán và theo dõi, không tự điều trị bằng cây thuốc.

1. Trinh nữ hoàng cung là cây gì?

Ngoài tên trinh nữ hoàng cung, cây còn được gọi là hoàng cung trinh nữ, tây nam văn châu lan. Ở Trung Quốc cây có tên thập bát học sĩ, còn một số nơi gọi là tỏi Thái Lan vì củ giống củ tỏi lớn.[1] Theo sách của GS. Đỗ Tất Lợi, cái tên “trinh nữ hoàng cung” gắn với câu chuyện dân gian về những cung nữ được tuyển vào cung nhưng không được vua để ý, phải dùng lá cây này chữa bệnh.[1]

Thông tin tra cứu nhanh
Đặc điểm Thông tin
Tên khoa học Crinum latifolium L.[1]
Họ Thủy tiên (Amaryllidaceae)[1]
Tên khác Hoàng cung trinh nữ, tây nam văn châu lan, thập bát học sĩ, tỏi Thái Lan[1]
Bộ phận dùng ở Việt Nam Lá, dùng tươi, phơi khô hoặc thái nhỏ sao vàng[1]
Vùng phân bố tự nhiên Sri Lanka, Ấn Độ, Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Myanmar, Thái Lan[2]
Hoạt chất đã định lượng trong lá Lycorin và 6α-hydroxybuphanidrin[2]
Mức bằng chứng hiện có Ống nghiệm; kinh nghiệm dân gian[1][2]

2. Nhận biết cây trinh nữ hoàng cung

Hình thái

Trinh nữ hoàng cung là cây thảo có thân hành (củ) to, đường kính khoảng 10–15 cm. Bẹ lá ôm sát nhau tạo thành một thân giả cao chừng 10–15 cm. Lá mọc nhiều, mỏng, dài tới 80–100 cm, rộng 3–8 cm, mép lá lượn sóng, gân song song với gân giữa nổi rõ. Phần gốc lá sát mặt đất thường có màu đỏ tía.[1]

Cây ra hoa thành tán gồm khoảng 6 đến 18 bông, mọc trên một cán dài 30–60 cm. Cánh hoa trắng, điểm những vệt đỏ tía rất dễ nhận ra. Quanh củ mẹ thường mọc nhiều củ con, người trồng tách ra để nhân giống.[1]

Phân bố và trồng trọt

Nhiều người cho rằng trinh nữ hoàng cung chỉ có ở Thái Lan hoặc Campuchia. Thực tế cây đã có ở Việt Nam từ lâu và hiện được trồng ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam.[1] Vùng phân bố tự nhiên của loài trải từ Sri Lanka, Ấn Độ qua Trung Quốc tới các nước Đông Nam Á.[2]

Dễ nhầm với cây nào?

Chi Crinum có nhiều loài trông khá giống nhau, phổ biến nhất là náng hoa trắng (Crinum asiaticum), thường trồng làm cảnh và mọc ven biển. Náng hoa trắng có lá dày, bản rộng hơn và hoa trắng không có sọc đỏ tía. Hai cây có thành phần alkaloid khác nhau, không dùng thay thế cho nhau. Ngoài ra, tên “trinh nữ” cũng dễ gây nhầm với cây xấu hổ (Mimosa pudica), một cây họ Đậu hoàn toàn khác, lá cụp khi chạm vào.

3. Thu hái và chế biến

Ở Việt Nam, bộ phận dùng chủ yếu là lá. Lá có thể dùng tươi, phơi khô, hoặc thái nhỏ rồi sao cho đến khi hơi vàng. Ở một số nước khác, người ta còn dùng cán hoa và củ, thái mỏng rồi phơi khô.[1] Sách không ghi thời điểm thu hái cụ thể. Vì hàm lượng alkaloid trong lá có thể thay đổi theo tuổi lá và điều kiện trồng, việc chuẩn hóa nguyên liệu là vấn đề các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm.[2]

4. Thành phần hóa học

Nhóm alkaloid đặc trưng của họ Thủy tiên

Giống nhiều cây trong họ Thủy tiên, trinh nữ hoàng cung giàu alkaloid. Sách của GS. Đỗ Tất Lợi tổng hợp các công trình của nhà hóa học Ấn Độ S. Ghosal và cộng sự trong thập niên 1980.[1] Từ cán hoa, nhóm này phân lập được latisolin, một glucoalkaloid, khi thủy phân cho ra aglycon latisodin. Từ củ ở giai đoạn ra hoa, họ tìm thấy pratorimin, pratosin (hai alkaloid khung pyrrolophenanthridon mới), cùng ambelin và lycorin. Dịch ép cán hoa còn chứa 2-epilycorin và 2-epipancrassidin, công bố trên tạp chí Phytochemistry năm 1989.[1]

Hàm lượng hoạt chất trong lá đã được đo

Năm 2022, nhóm nghiên cứu Thái Lan của Thongphichai và cộng sự đã chuẩn hóa dịch chiết ethanol lá trinh nữ hoàng cung bằng hai chất đánh dấu, đo bằng sắc ký lỏng siêu hiệu năng (UHPLC).[2] Kết quả được tóm tắt trong bảng sau:

Hàm lượng hai alkaloid đánh dấu trong dịch chiết ethanol lá
Hoạt chất Hàm lượng trong dịch chiết
Lycorin 0,279 ± 0,003%
6α-hydroxybuphanidrin 0,232 ± 0,004%

Nguồn: Thongphichai và cộng sự, BMC Complementary Medicine and Therapies (2022).[2]

Ý nghĩa của nghiên cứu này là nó cung cấp một chuẩn đo lường cho nguyên liệu lá. Từ trước đến nay, chất lượng lá trinh nữ hoàng cung trên thị trường rất khó kiểm soát, nên cùng một lượng lá có thể chứa lượng hoạt chất rất khác nhau.

5. Tác dụng: dân gian và nghiên cứu

Kinh nghiệm dân gian

Theo sách của GS. Đỗ Tất Lợi, từ khoảng năm 1989–1990, người dân bắt đầu dùng lá trinh nữ hoàng cung để chữa u xơ tử cung ở phụ nữ và phì đại tuyến tiền liệt ở nam giới. Một số người còn dùng cho ung thư tử cung và ung thư tuyến tiền liệt.[1] Ở Thái Lan, y học truyền thống cũng dùng cây cho các triệu chứng của phì đại tuyến tiền liệt, chẳng hạn bí tiểu.[2] Sách cũng nhắc đến việc y học cổ truyền Trung Quốc và Việt Nam coi cây có tác dụng chống khối u, nhưng không kèm dữ liệu thực nghiệm.[1]

Nghiên cứu trên tế bào tuyến tiền liệt

Phì đại tuyến tiền liệt lành tính liên quan đến sự tăng sinh quá mức của tế bào mô đệm. Yếu tố tăng trưởng TGF-β là một tác nhân thúc đẩy quá trình này. Trong nghiên cứu năm 2022, khi kích thích tế bào mô đệm tuyến tiền liệt người (dòng WPMY-1) bằng TGF-β, mức tăng sinh lên tới 130,19 ± 3,44% so với tế bào không kích thích. Dịch chiết lá trinh nữ hoàng cung ở nồng độ 10 µg/mL đưa mức tăng sinh trở về ngang với thuốc đối chứng mitomycin C.[2] Nghiên cứu cũng ghi nhận hai alkaloid lycorin và 6α-hydroxybuphanidrin phối hợp tốt nhất khi dùng theo tỷ lệ 1:1.[2]

Đây là kết quả trên tế bào nuôi cấy. Nó giúp giải thích vì sao lá cây được dân gian dùng cho bệnh tuyến tiền liệt, nhưng chưa cho biết hiệu quả và liều an toàn trên người bệnh.

Mức độ bằng chứng của các công dụng thường được nhắc đến
Công dụng Nguồn thông tin Mức bằng chứng
Phì đại tuyến tiền liệt Kinh nghiệm dân gian Việt Nam, Thái Lan; nghiên cứu tế bào[1][2] Ống nghiệm
U xơ tử cung Kinh nghiệm dân gian[1] Chưa có dữ liệu thực nghiệm trong nguồn tham khảo
Chống khối u Y học cổ truyền Trung Quốc, Việt Nam[1] Chưa có dữ liệu trên người
Chống oxy hóa, chống viêm Các công trình được trích dẫn trong nghiên cứu năm 2022[2] Ống nghiệm, động vật

6. Cách dùng ghi trong sách (tham khảo cho người kê đơn)

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi mô tả cách dùng phổ biến trong dân gian: mỗi ngày dùng khoảng 3 lá, thái nhỏ, sao hơi vàng rồi sắc uống. Liệu trình thường kéo dài 7 ngày, nghỉ 7 ngày, lặp lại 3 đợt.[1] Ngoài dạng sắc, tác giả còn chế dạng chè và dạng nước sắc đóng ống.[1]

Đây là cách dùng kinh nghiệm, chưa được chuẩn hóa bằng thử nghiệm lâm sàng. Lượng hoạt chất trong 3 lá phụ thuộc vào kích thước và chất lượng lá, nên con số này chỉ để thầy thuốc tham khảo.

7. Lưu ý an toàn

Các nguồn tham khảo trong bài chưa có dữ liệu độc tính trên người. Nghiên cứu năm 2022 chỉ khảo sát độc tính trên tế bào: dịch chiết ở 10 µg/mL vẫn giữ được khoảng 91,55% tế bào sống.[2] Cây thuộc họ Thủy tiên, một họ chứa nhiều alkaloid có hoạt tính mạnh, nên không nên tự ý tăng liều hay dùng kéo dài.

Điều quan trọng nhất là không dùng lá cây thay cho việc chẩn đoán và điều trị. U xơ tử cung, khối u buồng trứng và phì đại tuyến tiền liệt có triệu chứng giống với một số bệnh ác tính. Cần siêu âm, xét nghiệm và theo dõi định kỳ. Người đang dùng thuốc điều trị tuyến tiền liệt hoặc thuốc nội tiết nên hỏi bác sĩ trước khi kết hợp. Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ em chưa có dữ liệu an toàn, nên không tự dùng.

Câu hỏi thường gặp

Trinh nữ hoàng cung có chữa khỏi u xơ tử cung không?

Chưa có bằng chứng khoa học nào trong các nguồn tham khảo cho thấy cây làm tiêu khối u xơ ở người. Kinh nghiệm dùng lá cho u xơ tử cung mới dừng ở mức dân gian.[1] Người bệnh cần được bác sĩ sản phụ khoa theo dõi.

Nam giới bị phì đại tuyến tiền liệt có nên uống lá trinh nữ hoàng cung?

Nghiên cứu trên tế bào cho thấy dịch chiết lá kìm sự tăng sinh tế bào mô đệm tuyến tiền liệt.[2] Tuy nhiên đây chưa phải kết quả trên người. Người bệnh nên khám tiết niệu để được đánh giá mức độ phì đại và chọn cách điều trị phù hợp, rồi mới hỏi ý kiến bác sĩ về việc dùng thêm dược liệu.

Làm sao phân biệt trinh nữ hoàng cung với náng hoa trắng?

Trinh nữ hoàng cung có lá mỏng, dài 80–100 cm, mép lượn sóng, gốc lá đỏ tía, hoa trắng có vệt đỏ tía.[1] Náng hoa trắng có lá dày hơn, bản rộng hơn và hoa trắng tinh. Khi mua cây giống hoặc lá khô, nên chọn nơi bán có nguồn gốc rõ ràng.

Bảo quản

Lá đã phơi hoặc sao khô cần để nơi khô ráo, thoáng mát, đựng trong túi kín để tránh ẩm mốc.

Kết luận

Trinh nữ hoàng cung là cây thuốc nam nổi tiếng với kinh nghiệm dùng lá cho u xơ tử cung và phì đại tuyến tiền liệt. Khoa học đã xác định được trong lá có lycorin và 6α-hydroxybuphanidrin, đã định lượng hai chất này và ghi nhận dịch chiết lá kìm sự tăng sinh tế bào mô đệm tuyến tiền liệt trong ống nghiệm. Đây là những bước đầu quan trọng, nhưng còn thiếu nghiên cứu trên người. Vì vậy, cây nên được xem là dược liệu có triển vọng, dùng dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc, chứ không thay thế cho việc chẩn đoán và điều trị y khoa.

Tài liệu tham khảo

  1. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục “Trinh nữ hoàng cung”, tr. 527–529 (bản đăng lại tại vnras.com).
  2. Thongphichai W, Uttarawichien T, Chanvorachote P và cộng sự. Standardization of the ethanolic extract of Crinum latifolium leaves by two bioactive markers with antiproliferative activity against TGF-β-promoted prostate stromal cells (WPMY-1). BMC Complement Med Ther. 2022;22:139. doi:10.1186/s12906-022-03617-x

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ