Biện chứng luận trị: cách Y học cổ truyền đi từ triệu chứng đến điều trị
Biện chứng luận trị là phương pháp đặc trưng của YHCT: thu thập thông tin bằng tứ chẩn, phân tích để xác định “chứng” (bản chất bệnh ở giai đoạn đó), rồi dựa vào chứng để đặt phép chữa và chọn bài thuốc, huyệt.[1] Cùng với quan niệm chỉnh thể, đây là đặc điểm cơ bản của lý luận YHCT.
1. Bệnh, chứng và triệu chứng khác nhau thế nào?
| Khái niệm | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Triệu chứng | Một biểu hiện riêng lẻ | Ho, sốt, đau đầu |
| Chứng (證) | Tổng hợp các biểu hiện ở một giai đoạn, phản ánh nguyên nhân, vị trí, tính chất và tương quan chính – tà | Chứng phong hàn bó biểu, chứng Phế âm hư |
| Bệnh | Toàn bộ quá trình bệnh lý có quy luật riêng | Cảm mạo, khái thấu (ho) |
Một bệnh có thể trải qua nhiều chứng khác nhau theo giai đoạn; điều trị của YHCT dựa chủ yếu vào chứng đang có.[1]
2. Bốn bước của biện chứng luận trị
| Bước | Nội dung | Liên quan |
|---|---|---|
| 1. Tứ chẩn | Vọng, văn, vấn, thiết để thu thập thông tin | Nhóm bài Tứ chẩn (đợt sau) |
| 2. Biện chứng | Phân tích theo bát cương, tạng phủ, khí huyết… để xác định chứng | Nhóm bài Bát cương và biện chứng |
| 3. Lập pháp | Đặt phép chữa: ví dụ tân ôn giải biểu, tư âm nhuận Phế | Nhóm bài Trị tắc, bát pháp |
| 4. Chọn phương, huyệt | Chọn bài thuốc, gia giảm vị thuốc, chọn huyệt | Dược liệu, Phương tễ, Kinh Lạc 3D |
Thương hàn luận tóm tắt tinh thần này: «Quan kỳ mạch chứng, tri phạm hà nghịch, tùy chứng trị chi» (觀其脈證，知犯何逆，隨證治之) – xem mạch và chứng, biết sai lệch ở đâu, theo chứng mà chữa.[2]
3. «Đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị»
Cùng bệnh, khác cách chữa
Hai người cùng bị cảm mạo: một người sợ lạnh nhiều, không ra mồ hôi, rêu lưỡi trắng (chứng phong hàn); người kia sốt nhiều, họng đau, khát (chứng phong nhiệt). YHCT dùng hai phép chữa khác nhau – tân ôn và tân lương giải biểu.[1]
Khác bệnh, cùng cách chữa
Sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy lâu ngày là các bệnh khác nhau, nhưng nếu cùng là chứng trung khí hạ hãm thì có thể dùng chung phép thăng đề trung khí.[1]
Hai ví dụ trên minh họa cách lý luận; chẩn đoán và chữa các bệnh này phải do thầy thuốc thực hiện, và các tình trạng sa tạng cần được khám chuyên khoa.
4. Các phương pháp biện chứng
| Phương pháp | Dùng nhiều cho |
|---|---|
| Bát cương | Cương lĩnh chung cho mọi bệnh |
| Tạng phủ | Bệnh nội thương, bệnh mạn tính |
| Khí huyết tân dịch | Rối loạn khí, huyết, tân dịch |
| Lục kinh | Bệnh ngoại cảm do hàn (Thương hàn luận) |
| Vệ – khí – dinh – huyết, tam tiêu | Bệnh ôn nhiệt |
| Kinh lạc | Đau, bệnh theo đường kinh |
Mỗi phương pháp sẽ có bài riêng trong nhóm “Bát cương và biện chứng”.[1]
5. Biện chứng và chẩn đoán y học hiện đại
Ngày nay nhiều thầy thuốc kết hợp “biện bệnh” theo y học hiện đại với “biện chứng” theo YHCT: xác định bệnh bằng thăm khám, xét nghiệm, rồi dùng biện chứng để định hướng phần điều trị cổ truyền.[1] Biện chứng không thay thế được chẩn đoán y học: một “chứng” như “khí trệ huyết ứ” có thể gặp ở nhiều bệnh rất khác nhau về mức độ nguy hiểm.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hai người cùng bệnh lại được kê hai đơn thuốc khác nhau?
Vì YHCT chữa theo chứng: thể trạng, giai đoạn bệnh, hàn hay nhiệt, hư hay thực khác nhau thì phép chữa khác nhau.[1]
Có thể tra triệu chứng trên mạng để tự biện chứng?
Không nên. Biện chứng đòi hỏi thu thập đủ thông tin và kinh nghiệm phân tích; tự suy đoán dễ nhầm và bỏ sót bệnh cần chữa sớm.
Kết luận
Biện chứng luận trị đi từ tứ chẩn đến xác định chứng, rồi lập pháp, chọn phương; nhờ đó YHCT có thể «đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị».[2][1] Đây là sợi chỉ xuyên suốt mọi nhóm bài phía sau của chuyên mục.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trương Trọng Cảnh. Thương hàn luận, điều 16
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)