Thiên nhân hợp nhất: con người tương ứng với tự nhiên trong Y học cổ truyền
YHCT coi con người là một phần của trời đất: thay đổi của bốn mùa, ngày đêm, khí hậu và nơi ở đều ảnh hưởng đến sinh lý và bệnh tật, nên phòng bệnh và chữa bệnh phải tính đến hoàn cảnh tự nhiên.[1] Đây là một trong hai trụ cột của quan niệm chỉnh thể, bên cạnh sự thống nhất bên trong cơ thể.
1. “Nhân dữ thiên địa tương ứng” – con người tương ứng với trời đất
Ý nghĩa của quan niệm
Thiên «Tuế lộ luận» của Linh khu viết: «Nhân dữ thiên địa tương tham dã, dữ nhật nguyệt tương ứng dã» (人與天地相參也，與日月相應也) – con người cùng tham dự với trời đất, tương ứng với mặt trời mặt trăng.[2]
Quan niệm này không nói con người “giống hệt” tự nhiên, mà nói cơ thể luôn phải thích nghi với môi trường; khi khả năng thích nghi kém hoặc biến đổi tự nhiên quá mạnh, bệnh dễ phát sinh.[1]
Ba phạm vi ảnh hưởng
| Phạm vi | Biểu hiện được YHCT mô tả |
|---|---|
| Bốn mùa | Xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng; mạch, mồ hôi, nước tiểu thay đổi theo mùa |
| Ngày đêm | Dương khí thịnh ban ngày, suy về đêm; bệnh thường nhẹ buổi sáng, nặng về đêm |
| Địa lý, khí hậu | Vùng lạnh, vùng nóng ẩm có thể chất và bệnh thường gặp khác nhau |
2. Bốn mùa và sinh lý con người
Xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng
Thiên «Tứ khí điều thần đại luận» khuyên sống thuận theo bốn mùa: mùa xuân khí sinh phát, mùa hạ khí trưởng thịnh, mùa thu khí thu liễm, mùa đông khí bế tàng; và nêu nguyên tắc «xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm» (春夏養陽，秋冬養陰).[3]
| Mùa | Ngũ hành | Tạng tương ứng | Gợi ý dưỡng sinh theo y văn |
|---|---|---|---|
| Xuân | Mộc | Can | Ngủ muộn dậy sớm, thư thái, tránh uất giận |
| Hạ | Hỏa | Tâm | Hoạt động vừa phải, giữ tâm trạng vui vẻ, tránh nắng gắt |
| Trưởng hạ | Thổ | Tỳ | Ăn uống điều độ, tránh ẩm thấp |
| Thu | Kim | Phế | Ngủ sớm dậy sớm, giữ tinh thần yên tĩnh, đề phòng hanh khô |
| Đông | Thủy | Thận | Ngủ sớm dậy muộn, giữ ấm, tránh hao tổn |
Bảng tương ứng mùa – tạng lấy từ học thuyết Ngũ hành; gợi ý dưỡng sinh là ý của y văn, áp dụng linh hoạt theo từng người.[3][1]
Bệnh theo mùa
Mỗi mùa có tà khí nổi trội: xuân nhiều phong, hạ nhiều thử nhiệt, cuối hạ nhiều thấp, thu nhiều táo, đông nhiều hàn; vì vậy các chứng cảm mạo, tiêu chảy, ho khan… hay gặp theo mùa khác nhau.[1]
3. Nhịp ngày đêm
Thiên «Thuận khí nhất nhật phân vi tứ thời» chia một ngày như bốn mùa và nhận xét bệnh tình «đán tuệ, trú an, tịch gia, dạ thậm» (旦慧，晝安，夕加，夜甚) – sáng tỉnh táo, trưa yên, chiều nặng thêm, nửa đêm nặng nhất – vì chính khí của người thịnh, suy theo ngày đêm.[4]
Quy luật khí huyết lưu chú qua 12 kinh theo giờ (giờ Dần ở kinh Phế, giờ Mão ở kinh Đại trường…) cũng xuất phát từ cách nhìn này; có thể xem giờ vượng của từng kinh trên mô hình Kinh Lạc 3D.[1]
4. Địa lý, khí hậu và con người
Người sống ở vùng lạnh, khô thường được mô tả là tấu lý kín, ít bệnh do thấp; người ở vùng nóng ẩm tấu lý thưa, dễ bệnh do thấp nhiệt. Vì vậy cùng một bệnh nhưng ở vùng khác nhau, thầy thuốc có thể chọn cách chữa khác nhau – một phần của nguyên tắc «nhân thời, nhân địa, nhân nhân chế nghi».[1]
Truyền thống «Nam dược trị Nam nhân» của Tuệ Tĩnh – dùng thuốc phương Nam chữa cho người phương Nam – cũng có thể hiểu là vận dụng quan niệm này vào điều kiện Việt Nam.[1]
5. Vận dụng trong phòng bệnh và điều trị
Phòng bệnh: «trị vị bệnh»
Cùng thiên «Tứ khí điều thần đại luận» viết: «Thánh nhân bất trị dĩ bệnh, trị vị bệnh» (聖人不治已病治未病) – người giỏi không đợi bệnh rồi mới chữa mà chữa từ khi chưa bệnh.[3] Sống thuận theo mùa và nhịp ngày đêm là nội dung chính của phòng bệnh theo YHCT.
Điều trị theo thời gian và nơi chốn
Khi kê đơn, thầy thuốc cổ truyền cân nhắc mùa (mùa hạ thận trọng với thuốc quá ấm, mùa đông thận trọng với thuốc quá lạnh) và địa phương của người bệnh.[1] Có thể tham khảo nhóm thuốc theo tính trong chuyên mục Dược liệu: tính ôn, tính lương.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại cũng ghi nhận cơ thể có các nhịp sinh học khoảng 24 giờ, điều khiển bởi đồng hồ sinh học trong não, ảnh hưởng đến giấc ngủ, hormone và thân nhiệt; ánh sáng là tín hiệu chính để chỉnh đồng hồ này.[5] Đây là sự tương đồng về ý tưởng, không có nghĩa các chi tiết như giờ vượng của từng kinh đã được khoa học chứng minh.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
“Thiên nhân hợp nhất” có phải là mê tín?
Trong y học, quan niệm này chủ yếu nói về sự thích nghi của cơ thể với môi trường – một ý tưởng hợp lý. Chỉ nên thận trọng với những suy diễn quá xa như dự đoán bệnh chính xác theo ngày giờ.
Có nên đổi giờ ăn, ngủ theo “giờ kinh lạc”?
Giữ giờ ngủ, ăn đều đặn là có lợi cho sức khỏe. Không nên tự áp lịch sinh hoạt khắt khe theo giờ kinh lạc thay cho lời khuyên của thầy thuốc khi đang có bệnh.
Kết luận
Thiên nhân hợp nhất nhấn mạnh con người tương ứng với bốn mùa, ngày đêm, khí hậu và địa lý; YHCT dựa vào đó để dưỡng sinh theo mùa, giải thích bệnh theo thời tiết và chữa bệnh «nhân thời, nhân địa chế nghi».[2][3][1] Bài tiếp theo bàn về Quan niệm chỉnh thể – sự thống nhất bên trong cơ thể.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Tuế lộ luận» (歲露論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tứ khí điều thần đại luận» (四氣調神大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Thuận khí nhất nhật phân vi tứ thời» (順氣一日分為四時)
- NIGMS (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Circadian Rhythms – tờ thông tin khoa học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)