Học thuyết Ngũ hành

Học thuyết Ngũ hành: tương sinh, tương khắc, thừa, vũ và bảng quy loại

Ngũ hành là năm dạng vận động Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy; YHCT dùng quan hệ sinh – khắc giữa chúng để giải thích sự liên hệ giữa năm tạng, sự truyền biến của bệnh và nguyên tắc điều trị.[1] Nếu âm dương trả lời câu hỏi “hai mặt cân bằng ra sao”, thì ngũ hành trả lời “các bộ phận nuôi dưỡng và kìm giữ nhau thế nào”.

1. Ngũ hành là gì?

“Hành” là vận động, không phải năm loại vật chất

Chữ “hành” (行) có nghĩa là đi, vận hành. Năm hành không phải năm chất cụ thể mà là năm kiểu thuộc tính và vận động, dùng để quy loại sự vật.[1] Thiên «Hồng phạm» trong Kinh Thư mô tả: Thủy nhuận hạ (thấm xuống), Hỏa viêm thượng (bốc lên), Mộc khúc trực (cong, thẳng – vươn ra), Kim tòng cách (thuận theo và biến đổi), Thổ giá sắc (gieo trồng, thu hoạch).[2]

2. Vòng ngũ hành tương tác

Chọn quan hệ ở hàng nút phía trên, rồi bấm vào một hành để xem hành đó sinh, khắc hành nào và các thứ được quy về hành đó. Tên tạng, phủ dẫn sang đường kinh tương ứng trên mô hình Kinh Lạc 3D; vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn) dẫn sang danh sách vị thuốc có vị đó.

3. Bốn quan hệ giữa các hành

Tương sinh: quan hệ mẹ – con

Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc. Hành sinh ra gọi là “mẹ”, hành được sinh gọi là “con”: Thủy là mẹ của Mộc, Hỏa là con của Mộc.[1]

Tương khắc: quan hệ chế ước

Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc. Khắc không có nghĩa là hại: chế ước vừa phải giữ cho không hành nào phát triển quá mức.[1] Sinh và khắc đi cùng nhau – trong sinh có khắc, trong khắc có sinh – gọi là chế hóa, nhờ đó hệ thống tự cân bằng.[1]

Tương thừa và tương vũ: khi chế ước bị rối loạn

Ví dụ trong bảng là cách lý luận cổ điển giải thích triệu chứng, không phải phép chẩn đoán; ho ra máu hay đau bụng kéo dài luôn cần đi khám ngay.[1]

4. Bảng quy loại ngũ hành

Nội kinh xếp các tạng, phủ, giác quan, cảm xúc, màu sắc, vị, mùa… vào năm hành, tạo nên bảng quy loại dưới đây.[3][4]

5. Vận dụng ngũ hành trong Y học cổ truyền

Giải thích quan hệ sinh lý giữa các tạng

Theo tương sinh: Can tàng huyết để nuôi Tâm (Mộc sinh Hỏa); Tỳ vận hóa thủy cốc để nuôi Phế (Thổ sinh Kim); Thận tinh nuôi Can huyết (Thủy sinh Mộc). Theo tương khắc: Phế khí túc giáng kìm sự thăng phát quá mức của Can (Kim khắc Mộc); Thận thủy kìm Tâm hỏa (Thủy khắc Hỏa).[1]

Giải thích sự truyền biến của bệnh

Bệnh có thể truyền theo quan hệ sinh: bệnh ở mẹ lan sang con («mẫu bệnh cập tử»), bệnh ở con ảnh hưởng mẹ («tử bệnh phạm mẫu»); hoặc theo quan hệ khắc qua tương thừa, tương vũ.[1] Đây là khung để thầy thuốc dự đoán diễn biến, không có nghĩa mọi bệnh đều truyền theo đúng vòng.

Gợi ý trong chẩn đoán

Sắc mặt, vị trong miệng, cảm xúc nổi trội được đối chiếu với bảng quy loại để gợi ý tạng liên quan: ví dụ sắc xanh, hay giận, đau mạn sườn gợi ý Can.[1] Đây chỉ là một manh mối trong tứ chẩn, phải kết hợp với các thông tin khác.

Nguyên tắc điều trị

Nạn kinh nêu: «hư giả bổ kỳ mẫu, thực giả tả kỳ tử» – chứng hư thì bổ hành mẹ, chứng thực thì tả hành con.[5] Từ đó có các phép như bồi Thổ sinh Kim (kiện Tỳ để bổ Phế), tư Thủy hàm Mộc (bổ Thận âm để nuôi Can), ức Mộc phù Thổ (sơ Can, kiện Tỳ).[1]

Nguyên tắc này cũng là nền của nhóm huyệt ngũ du: mỗi kinh có năm huyệt ứng với năm hành. Ví dụ Thái uyên (LU9) là huyệt du, thuộc Thổ của kinh Phế (Kim) – tức huyệt “mẹ” của kinh Phế theo vòng tương sinh.[1] Việc chọn huyệt điều trị cụ thể do thầy thuốc quyết định.

6. Giới hạn của học thuyết ngũ hành

Ngũ hành là một mô hình giúp sắp xếp và suy luận, không nên áp dụng máy móc: không phải mọi bệnh đều diễn biến theo vòng sinh khắc, và các sách cổ cũng có những cách quy loại khác nhau ở một số chi tiết.[1]

Dưới góc nhìn y học hiện đại, ngũ hành là khung triết học, không phải mô tả giải phẫu hay sinh lý học đã được kiểm chứng. NCCIH lưu ý bằng chứng cho các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn và khuyên không dùng YHCT thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]

Câu hỏi thường gặp

“Tương khắc” có phải là hai tạng hại nhau?

Không. Tương khắc ở mức bình thường là sự chế ước cần thiết để giữ cân bằng; chỉ khi chế ước quá mức (tương thừa) hoặc ngược chiều (tương vũ) mới là bệnh lý.[1]

Có nên chọn món ăn theo màu và vị ngũ hành để chữa bệnh?

Bảng quy loại giúp hiểu y văn, không phải chế độ điều trị. Ăn uống cân đối là tốt, nhưng không nên dựa vào màu hay vị thực phẩm để tự chữa một bệnh cụ thể.

Ngũ hành trong YHCT có giống ngũ hành trong tử vi, phong thủy?

Cùng xuất phát từ triết học cổ phương Đông nhưng mục đích khác nhau; trong y học, ngũ hành được dùng để giải thích quan hệ tạng phủ và nguyên tắc điều trị.[1]

Kết luận

Học thuyết Ngũ hành mô tả năm dạng vận động và bốn quan hệ tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ; YHCT dùng nó cùng bảng quy loại để liên kết các tạng phủ với giác quan, cảm xúc, mùa, vị thuốc và để đặt các nguyên tắc như «hư bổ kỳ mẫu, thực tả kỳ tử».[5][1] Học thuyết này đi cùng học thuyết Âm dương và là nền để đọc phần tạng tượng.

Tài liệu tham khảo

1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
2. Thượng thư (Kinh Thư), thiên «Hồng phạm» (洪範)
3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Kim quỹ chân ngôn luận» (金匱真言論)
4. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
5. Nạn kinh, nạn thứ 69 (六十九難)
6. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)