Phủ Đởm: chứa tinh trấp, chủ quyết đoán
Đởm (túi mật) chứa và bài tiết tinh trấp (dịch mật) giúp tiêu hóa, chủ sự quyết đoán và có quan hệ biểu lý với Can; vì chứa chất trong sạch nên Đởm còn được xếp vào phủ kỳ hằng.[1]
1. Chức năng của Đởm
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Chứa và bài tiết dịch mật | Dịch mật do Can sơ tiết mà thành, Đởm chứa rồi tiết xuống ruột giúp tiêu hóa.[1] |
| Chủ quyết đoán | «Đởm giả, trung chính chi quan, quyết đoán xuất yên» – Đởm là quan trung chính, sự quyết đoán từ đó mà ra.[2] |
Câu “to gan lớn mật”, “nhát gan” trong tiếng Việt phản ánh quan niệm cổ về Can Đởm và lòng can đảm.
2. Quan hệ biểu – lý và các bộ phận liên quan
Đởm có quan hệ biểu lý với tạng Can: Can sơ tiết tốt thì dịch mật tiết đều; Can Đởm cùng bệnh thường gặp (Can Đởm thấp nhiệt).[1]
3. Bệnh lý thường gặp theo YHCT
| Chứng | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|
| Can Đởm thấp nhiệt | Đau tức hạ sườn phải, miệng đắng, vàng da, nước tiểu vàng |
| Đởm khí bất ninh (đởm hư) | Hay sợ, dễ giật mình, khó ra quyết định, mất ngủ |
| Đàm nhiệt nhiễu Đởm | Bồn chồn, mất ngủ, chóng mặt, buồn nôn |
4. Liên hệ với đường kinh, huyệt và vị thuốc
Đường kinh tương ứng: Túc Thiếu dương Đởm.
| Nhóm huyệt | Huyệt |
|---|---|
| Nguyên huyệt | Khâu khư (GB40) |
| Bối du huyệt | Đởm du (BL19) |
| Mộ huyệt | Nhật nguyệt (GB24) |
| Hạ hợp huyệt | Dương lăng tuyền (GB34) |
Việc chọn huyệt và can thiệp do thầy thuốc quyết định.[1] Vị thuốc quy kinh Đởm: xem trong chuyên mục Dược liệu, ví dụ Kim tiền thảo.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Đởm gần với túi mật về vị trí và chức năng dự trữ mật. Sỏi mật, viêm túi mật cần được chẩn đoán bằng siêu âm và điều trị theo y khoa; không tự dùng thuốc “tan sỏi”.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Người đã cắt túi mật thì “Đởm” còn không?
Theo YHCT, Đởm là một hệ chức năng gắn với Can và đường kinh Đởm; việc cắt túi mật là vấn đề của y học hiện đại, cần theo dõi theo chỉ định bác sĩ.
Vì sao nhát gan lại liên quan Đởm?
Vì Đởm “chủ quyết đoán”; y văn mô tả người Đởm khí hư hay sợ, khó quyết định.[2][1]
Kết luận
Phủ Đởm chứa và bài tiết dịch mật, chủ quyết đoán, biểu lý với Can và vừa là phủ vừa là phủ kỳ hằng.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)