Tạng Can: tàng huyết, chủ sơ tiết, chủ cân và các bệnh lý thường gặp
Theo YHCT, Can tàng huyết, chủ sơ tiết (giữ khí cơ thông suốt), chủ cân, khai khiếu ra mắt, vinh nhuận ở móng và có quan hệ biểu lý với Đởm.[1]
Can thuộc hành Mộc, ứng với mùa xuân; tính ưa điều đạt, ghét uất ức.
1. Đặc điểm của tạng Can
Thiên «Linh lan bí điển luận» viết: «Can giả, tướng quân chi quan, mưu lự xuất yên» – Can là vị tướng, mưu lự từ đó mà ra.[2] Thiên «Lục tiết tạng tượng luận» nói Can là nơi ở của hồn, vẻ tươi tắn ở móng, sự đầy đủ ở cân.[3]
2. Chức năng sinh lý
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Tàng huyết | Chứa và điều tiết lượng huyết; Nội kinh: «nhân ngọa huyết quy ư Can; Can thụ huyết nhi năng thị, túc thụ huyết nhi năng bộ, chưởng thụ huyết nhi năng ác» – nằm nghỉ thì huyết về Can, mắt được huyết thì nhìn được, chân được huyết thì đi được, bàn tay được huyết thì cầm nắm được.[4] |
| Chủ sơ tiết | Giữ cho khí cơ toàn thân thông suốt, giúp tiêu hóa (bài tiết dịch mật), điều hòa cảm xúc và kinh nguyệt.[1] |
Sơ tiết tốt thì tâm trạng thoải mái, ăn uống tiêu hóa tốt, kinh nguyệt đều; sơ tiết kém (Can khí uất) thì hay cáu giận hoặc buồn bực, đau tức hạ sườn, đầy bụng.[1]
3. Quan hệ của Can với các bộ phận và cảm xúc
| Liên hệ | Nội dung |
|---|---|
| Khai khiếu | Mắt |
| Thể – vinh | Cân (gân) – vinh nhuận ở móng |
| Tình chí | Nộ (giận) |
| Dịch | Nước mắt («Can vi lệ») |
| Thần | Tàng hồn |
| Hành – mùa | Mộc – mùa xuân |
| Biểu lý | Đởm |
Do đó y văn liên hệ nhìn mờ, khô mắt, chuột rút, móng giòn với Can huyết hư; giận dữ được cho là dễ làm Can khí đi lên.[5][1]
4. Bệnh lý thường gặp theo YHCT
| Chứng | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|
| Can khí uất kết | Đau tức hạ sườn, hay thở dài, tâm trạng bất ổn, kinh nguyệt không đều |
| Can hỏa thượng viêm | Đau đầu, mặt đỏ, mắt đỏ, miệng đắng, dễ cáu |
| Can dương thượng cang | Chóng mặt, ù tai, đau căng đầu, nóng nảy |
| Can huyết hư | Hoa mắt, nhìn mờ, tê tay chân, chuột rút, kinh ít |
| Can phong nội động | Chóng mặt nặng, run, co giật |
| Can Đởm thấp nhiệt | Đau hạ sườn, miệng đắng, vàng da, tiểu vàng |
Bảng mô tả các chứng theo lý luận để học tập; một biểu hiện có thể thuộc nhiều chứng và nhiều bệnh khác nhau, việc chẩn đoán do thầy thuốc thực hiện.[1]
5. Liên hệ với đường kinh, huyệt và vị thuốc
Tạng Can liên hệ với đường kinh Túc Quyết âm Can – xem đường đi và các huyệt trên mô hình 3D.
| Nhóm huyệt | Huyệt |
|---|---|
| Nguyên huyệt | Thái xung (LR3) |
| Bối du huyệt | Can du (BL18) |
| Mộ huyệt | Kỳ môn (LR14) |
Các huyệt trên thường được y văn nhắc đến khi bàn về tạng Can; việc chọn huyệt và can thiệp do thầy thuốc quyết định.[1] Danh sách vị thuốc quy kinh Can: xem trong chuyên mục Dược liệu, ví dụ Sài hồ, Bạch thược, Hương phụ.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Can trong YHCT rộng hơn lá gan: gồm điều hòa cảm xúc, vận động gân cơ, thị lực, kinh nguyệt. Một số chức năng như bài tiết mật, dự trữ máu có nét tương đồng với gan, nhưng “Can hỏa”, “Can khí uất” không phải là chẩn đoán bệnh gan.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
“Nóng gan” có phải là gan bị bệnh?
Không nhất thiết. “Can hỏa” là khái niệm YHCT; muốn biết gan có bệnh hay không cần xét nghiệm men gan, siêu âm…
Vì sao căng thẳng lại hay đau dạ dày theo YHCT?
Vì Can khí uất có thể “thừa” Tỳ Vị theo quan hệ Mộc khắc Thổ (xem Ngũ hành); y học hiện đại cũng ghi nhận căng thẳng ảnh hưởng tiêu hóa.[1]
Kết luận
Tạng Can tàng huyết, chủ sơ tiết, chủ cân, khai khiếu ra mắt, vinh ở móng, tàng hồn, chí là nộ, biểu lý với Đởm.[2][4][1] Bài tiếp theo: Tạng Tỳ.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục tiết tạng tượng luận» (六節藏象論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng sinh thành» (五藏生成)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)