Tổng quan học thuyết tạng tượng: ngũ tạng, lục phủ và phủ kỳ hằng
Tạng tượng (藏象) là học thuyết nghiên cứu chức năng của các tạng phủ bên trong và những biểu hiện (“tượng”) của chúng ra bên ngoài; YHCT chia tạng phủ thành ngũ tạng, lục phủ và phủ kỳ hằng.[1] “Tạng” là cái ẩn bên trong, “tượng” là cái hiện ra ngoài – hai chữ ghép lại thể hiện cách quan sát “từ ngoài biết trong” của quan niệm chỉnh thể.
1. Ba nhóm tạng phủ
Thiên «Ngũ tạng biệt luận» phân biệt: «Ngũ tạng giả, tàng tinh khí nhi bất tả dã, cố mãn nhi bất năng thực; lục phủ giả, truyền hóa vật nhi bất tàng, cố thực nhi bất năng mãn» – ngũ tạng cất giữ tinh khí mà không thải ra, lục phủ chuyển hóa, vận chuyển thức ăn mà không cất giữ.[2]
| Nhóm | Gồm | Đặc điểm chung |
|---|---|---|
| Ngũ tạng | Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận (thêm Tâm bào thành lục tạng) | Tàng tinh khí, thuộc âm, “tàng mà không tả” |
| Lục phủ | Đởm, Vị, Tiểu trường, Đại trường, Bàng quang, Tam tiêu | Thu nhận, chuyển hóa, bài tiết; thuộc dương, “tả mà không tàng” |
| Phủ kỳ hằng | Não, tủy, cốt, mạch, đởm, nữ tử bào | Hình giống phủ, chức năng giống tạng |
Câu thường được dẫn: «lục phủ dĩ thông vi dụng» – lục phủ lấy sự thông suốt làm công năng; vì vậy táo bón, bí tiểu, nôn được xem là phủ khí không thông.[1]
2. “Tạng” trong YHCT không phải cơ quan giải phẫu
Mỗi tạng là một hệ chức năng gồm nhiều hoạt động sinh lý, không trùng khít với một cơ quan giải phẫu cùng tên.[1]
| Tạng | Theo YHCT | Không đồng nghĩa với |
|---|---|---|
| Tâm | Chủ huyết mạch, chủ thần minh | Chỉ quả tim |
| Can | Tàng huyết, sơ tiết, chủ cân | Chỉ lá gan |
| Tỳ | Vận hóa thức ăn, thống huyết, chủ cơ nhục | Lá lách (gần với chức năng tiêu hóa, hấp thu hơn) |
| Phế | Chủ khí, hô hấp, thông điều thủy đạo | Chỉ hai lá phổi |
| Thận | Tàng tinh, chủ thủy, chủ cốt, nạp khí | Chỉ hai quả thận |
Vì vậy câu “Thận hư” hay “Tỳ hư” của thầy thuốc YHCT không có nghĩa là thận hay lách bị tổn thương; ngược lại, bệnh thận hay bệnh gan theo xét nghiệm cũng không thể suy ra từ chẩn đoán cổ truyền.
3. Mối liên hệ chung
| Liên hệ | Ví dụ |
|---|---|
| Tạng – phủ (biểu lý) | Phế – Đại trường, Tỳ – Vị (xem Quan hệ tạng – phủ) |
| Tạng – tạng | Theo ngũ hành sinh khắc (xem Quan hệ giữa các tạng) |
| Tạng – khiếu, thể, chí | Can khai khiếu ra mắt, chủ cân, chí là giận |
| Tạng – kinh lạc | Mỗi tạng phủ có một đường kinh chính mang tên mình |
4. Lộ trình đọc nhóm bài tạng tượng
Nhóm gồm 16 bài: bài tổng quan này; năm tạng và Tâm bào; sáu phủ; phủ kỳ hằng; và hai bài tổng hợp về quan hệ. Nên đọc năm tạng trước rồi mới đến các phủ, vì mỗi phủ được giải thích qua tạng có quan hệ biểu lý với nó.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Học thuyết tạng tượng hình thành từ quan sát lâm sàng và tư duy triết học thời cổ, cộng với kiến thức giải phẫu còn sơ khai; nó mô tả các nhóm chức năng hơn là cấu trúc.[1] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có nơi nói “ngũ tạng”, có nơi nói “lục tạng”?
Ngũ tạng gồm Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận; khi bàn về kinh lạc, Tâm bào được tính thêm để ghép đôi với Tam tiêu, thành sáu tạng – sáu phủ ứng với 12 kinh chính.[1]
Đởm vừa là phủ vừa là phủ kỳ hằng có mâu thuẫn không?
Không. Đởm tham gia tiêu hóa nên thuộc lục phủ, nhưng chứa tinh trấp (dịch mật) trong sạch chứ không chứa chất cặn nên cũng được xếp vào phủ kỳ hằng.[1]
Kết luận
Tạng tượng nghiên cứu chức năng của ngũ tạng (tàng mà không tả), lục phủ (tả mà không tàng) và phủ kỳ hằng, cùng các biểu hiện ra ngoài của chúng; mỗi tạng là một hệ chức năng, không phải cơ quan giải phẫu cùng tên.[2][1] Bài tiếp theo: Tạng Tâm.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng biệt luận» (五藏別論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)