Quan hệ giữa các tạng: năm tạng phối hợp và chế ước
Năm tạng không hoạt động riêng lẻ mà phối hợp qua khí, huyết, tân dịch và chế ước theo ngũ hành; hiểu các cặp quan hệ này giúp giải thích vì sao bệnh ở một tạng thường kéo theo tạng khác.[1]
1. Mười cặp quan hệ chính
| Cặp tạng | Phối hợp sinh lý | Khi rối loạn (y văn mô tả) |
|---|---|---|
| Tâm – Phế | Tâm chủ huyết, Phế chủ khí; tông khí giúp Tâm vận hành huyết | Phế khí hư làm huyết vận hành kém, tức ngực, hồi hộp |
| Tâm – Tỳ | Tỳ sinh huyết, Tâm chủ huyết | “Tâm Tỳ lưỡng hư”: hồi hộp, mất ngủ, ăn kém, mệt |
| Tâm – Can | Tâm chủ huyết, Can tàng huyết; cùng điều hòa tinh thần | Tâm Can huyết hư; Tâm Can hỏa vượng: bứt rứt, dễ giận |
| Tâm – Thận | Tâm hỏa giáng xuống, Thận thủy thăng lên: «thủy hỏa ký tế» | “Tâm Thận bất giao”: mất ngủ, hồi hộp, lưng gối mỏi |
| Phế – Tỳ | Tỳ đưa tinh chất lên Phế; cùng tạo khí và điều hòa nước | Tỳ hư sinh đàm, “Tỳ là nguồn sinh đàm, Phế là nơi chứa đàm” |
| Phế – Can | Can thăng, Phế giáng – điều hòa khí cơ | Can hỏa phạm Phế: ho, tức sườn, dễ giận |
| Phế – Thận | Phế chủ hô hấp, Thận nạp khí; cùng điều hòa nước | Thận không nạp khí: thở ngắn; cả hai cùng gây phù |
| Can – Tỳ | Can sơ tiết giúp Tỳ vận hóa | “Can Tỳ bất hòa”: căng thẳng gây đầy bụng, tiêu chảy |
| Can – Thận | Can tàng huyết, Thận tàng tinh: «Can Thận đồng nguyên» | Can Thận âm hư: chóng mặt, ù tai, lưng gối mỏi |
| Tỳ – Thận | Tiên thiên (Thận) và hậu thiên (Tỳ) nuôi nhau | Tỳ Thận dương hư: sợ lạnh, tiêu chảy sáng sớm, phù |
2. Thủy hỏa ký tế: Tâm và Thận
Tâm ở trên thuộc Hỏa, Thận ở dưới thuộc Thủy; Tâm hỏa phải giáng xuống làm ấm Thận, Thận thủy phải thăng lên kiềm chế Tâm hỏa để hai bên cân bằng.[1] Khi mất quan hệ này (Tâm Thận bất giao), y văn mô tả mất ngủ, hồi hộp, hay quên kèm lưng gối mỏi, di tinh.[1]
3. Can Thận đồng nguyên
Can tàng huyết, Thận tàng tinh; tinh và huyết chuyển hóa lẫn nhau nên Can và Thận “cùng nguồn” (xem bài Quan hệ tinh – khí – huyết – tân dịch).[1] Điều này giải thích vì sao bổ Thận âm thường đi cùng dưỡng Can huyết.[1]
4. Tiên thiên và hậu thiên: Thận và Tỳ
Thận là gốc tiên thiên, Tỳ là gốc hậu thiên: Thận dương làm ấm Tỳ để Tỳ vận hóa; Tỳ tạo tinh chất bổ sung cho Thận tinh.[1]
5. Ngũ hành và quan hệ giữa các tạng
Các cặp trên cũng có thể đọc qua vòng ngũ hành: Can (Mộc) sinh Tâm (Hỏa), Can khắc Tỳ (Thổ)… Tuy nhiên y văn nhấn mạnh quan hệ thực tế qua khí, huyết, tân dịch quan trọng hơn việc suy luận máy móc theo sinh khắc.[1]
6. Góc nhìn y học hiện đại
Các cơ quan trong cơ thể liên hệ chặt chẽ với nhau là điều y học hiện đại cũng khẳng định (ví dụ tim – phổi, gan – thận), nhưng các cặp quan hệ trong bảng là khái niệm của YHCT, không trùng với sinh lý cơ quan. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]
Câu hỏi thường gặp
“Tâm Thận bất giao” có phải là bệnh tim và thận?
Không. Đây là một chứng của YHCT thường dùng để giải thích mất ngủ, hồi hộp kèm triệu chứng “Thận hư”; không liên quan trực tiếp đến bệnh tim hay bệnh thận theo y học hiện đại.[1]
Vì sao căng thẳng dễ gây rối loạn tiêu hóa theo YHCT?
Vì Can khí uất ảnh hưởng Tỳ Vị (“Can Tỳ bất hòa”, “Can khí phạm Vị”).[1]
Kết luận
Năm tạng phối hợp qua khí, huyết, tân dịch và chế ước theo ngũ hành; các quan hệ tiêu biểu là thủy hỏa ký tế (Tâm – Thận), Can Thận đồng nguyên, tiên thiên – hậu thiên (Thận – Tỳ).[1] Bài tiếp theo: Quan hệ tạng – phủ.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)