Phủ kỳ hằng: não, tủy, cốt, mạch, đởm, nữ tử bào
Phủ kỳ hằng (奇恆之府) là sáu bộ phận có hình dạng rỗng giống phủ nhưng lại tàng trữ tinh khí giống tạng, gồm não, tủy, cốt, mạch, đởm và nữ tử bào (tử cung).[1] “Kỳ hằng” nghĩa là khác với thường lệ.
1. Định nghĩa trong Nội kinh
Thiên «Ngũ tạng biệt luận» viết: não, tủy, cốt, mạch, đởm, nữ tử bào «tàng nhi bất tả, danh viết kỳ hằng chi phủ» – cất giữ mà không thải ra, gọi là phủ kỳ hằng.[1]
2. Sáu phủ kỳ hằng
| Phủ kỳ hằng | Đặc điểm theo YHCT | Tạng liên quan chính |
|---|---|---|
| Não | “Bể của tủy” (tủy hải), liên quan tinh thần, giác quan | Thận (tinh sinh tủy), Tâm (thần minh) |
| Tủy | Do Thận tinh sinh ra, nuôi xương và não | Thận |
| Cốt (xương) | Khung đỡ cơ thể, được tủy nuôi dưỡng | Thận chủ cốt |
| Mạch | Đường đi của huyết, “phủ của huyết” | Tâm chủ huyết mạch |
| Đởm | Chứa dịch mật trong sạch (xem phủ Đởm) | Can |
| Nữ tử bào (tử cung) | Chủ kinh nguyệt, thai nghén | Thận, Can, Tỳ; mạch Xung, mạch Nhâm |
Linh khu gọi não là «tủy chi hải» – bể của tủy.[2]
3. Nữ tử bào và các mạch Xung, Nhâm
Nữ tử bào liên hệ chặt với mạch Xung (“bể của huyết”) và mạch Nhâm (“chủ bào thai”); khi «thiên quý» đến, mạch Nhâm thông, mạch Xung thịnh thì có kinh nguyệt và có thể thụ thai.[3] Có thể xem đường đi của mạch Nhâm trên mô hình 3D.
4. Vì sao não thuộc phủ kỳ hằng mà không phải tạng?
Trong hệ thống ngũ tạng, hoạt động tinh thần được quy về Tâm (tàng thần) và phân cho năm tạng (ngũ thần); não được xem là nơi chứa tủy do Thận tinh nuôi dưỡng.[4] Một số y gia đời sau như Lý Thời Trân, Vương Thanh Nhậm đã nhấn mạnh vai trò của não với tinh thần, gần hơn với hiểu biết hiện đại.[4]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Các phủ kỳ hằng phần lớn tương ứng với cơ quan giải phẫu có thật (não, tủy, xương, mạch máu, túi mật, tử cung), nhưng chức năng của chúng trong YHCT được giải thích qua tạng phủ và kinh lạc. Rối loạn kinh nguyệt, vô sinh, đau đầu dữ dội, yếu liệt cần được khám chuyên khoa.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Đởm vừa là phủ vừa là phủ kỳ hằng?
Đởm tham gia tiêu hóa nên thuộc lục phủ; nhưng nó chứa dịch mật trong sạch chứ không chứa cặn bã nên cũng xếp vào phủ kỳ hằng.[4]
Nam giới có “nữ tử bào” không?
Nữ tử bào chỉ tử cung; y văn đời sau có bàn về “tinh thất” ở nam giới như một khái niệm tương ứng.[4]
Kết luận
Phủ kỳ hằng gồm não, tủy, cốt, mạch, đởm, nữ tử bào – hình như phủ, tàng như tạng – và gắn chủ yếu với Thận tinh, Tâm huyết và các mạch Xung, Nhâm.[1][2][4]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng biệt luận» (五藏別論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Hải luận» (海論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thượng cổ thiên chân luận» (上古天真論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)