Tạng Tâm: chủ huyết mạch, tàng thần và các bệnh lý thường gặp
Theo YHCT, Tâm là “quân chủ” của các tạng phủ: chủ huyết mạch, tàng thần minh, khai khiếu ra lưỡi, vinh nhuận ở mặt và có quan hệ biểu lý với Tiểu trường.[1][2]
Tâm thuộc hành Hỏa, ứng với mùa hạ; vì quan trọng nhất nên được bảo vệ bởi Tâm bào.
1. Đặc điểm của tạng Tâm
Thiên «Linh lan bí điển luận» viết: «Tâm giả, quân chủ chi quan dã, thần minh xuất yên» – Tâm là vua, thần minh từ đó mà ra.[1] Thiên «Lục tiết tạng tượng luận» bổ sung: Tâm là «sinh chi bản» (gốc của sự sống), vẻ tươi tắn biểu hiện ở mặt, sự đầy đủ biểu hiện ở huyết mạch.[3]
2. Chức năng sinh lý
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Chủ huyết mạch | Tâm khí đẩy huyết đi trong mạch nuôi toàn thân; Nội kinh viết «Tâm chủ thân chi huyết mạch».[4] |
| Tàng thần (chủ thần minh) | Chủ trì ý thức, tư duy, giấc ngủ, trí nhớ (xem bài Thần).[5] |
Hai chức năng liên quan mật thiết: huyết đủ thì thần được nuôi dưỡng, tinh thần minh mẫn; Tâm huyết hư thường đi kèm mất ngủ, hay quên, hồi hộp.[2]
3. Quan hệ của Tâm với các bộ phận và cảm xúc
| Liên hệ | Nội dung |
|---|---|
| Khai khiếu | Lưỡi – “lưỡi là mầm của Tâm” |
| Thể – vinh | Mạch – vinh nhuận ở sắc mặt |
| Tình chí | Hỷ (mừng) |
| Dịch | Mồ hôi («Tâm vi hãn») |
| Hành – mùa | Hỏa – mùa hạ |
| Biểu lý | Tiểu trường |
Vì vậy y văn xem sắc mặt, sắc lưỡi để đánh giá Tâm huyết; mồ hôi ra nhiều lâu ngày được cho là hao Tâm âm, Tâm khí.[5][2]
4. Bệnh lý thường gặp theo YHCT
| Chứng | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|
| Tâm khí hư, Tâm dương hư | Hồi hộp, hơi thở ngắn, mệt, tự ra mồ hôi; dương hư thêm sợ lạnh, chân tay lạnh |
| Tâm huyết hư, Tâm âm hư | Hồi hộp, mất ngủ, hay quên, hay mơ; âm hư thêm nóng lòng bàn tay chân, ra mồ hôi trộm |
| Tâm hỏa thịnh | Bứt rứt, mất ngủ, loét miệng lưỡi, tiểu vàng |
| Tâm mạch ứ trở | Đau thắt vùng ngực, môi lưỡi tím |
| Đàm mê tâm khiếu | Tinh thần lơ mơ, nói lẫn |
Bảng mô tả các chứng theo lý luận để học tập; một biểu hiện có thể thuộc nhiều chứng và nhiều bệnh khác nhau, việc chẩn đoán do thầy thuốc thực hiện.[2]
5. Liên hệ với đường kinh, huyệt và vị thuốc
Tạng Tâm liên hệ với đường kinh Thủ Thiếu âm Tâm – xem đường đi và các huyệt trên mô hình 3D.
| Nhóm huyệt | Huyệt |
|---|---|
| Nguyên huyệt | Thần môn (HT7) |
| Bối du huyệt | Tâm du (BL15) |
| Mộ huyệt | Cự khuyết (CV14) |
Các huyệt trên thường được y văn nhắc đến khi bàn về tạng Tâm; việc chọn huyệt và can thiệp do thầy thuốc quyết định.[2] Danh sách vị thuốc quy kinh Tâm: xem trong chuyên mục Dược liệu.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Tâm trong YHCT gom cả chức năng tuần hoàn (gần với tim) và chức năng tinh thần (thuộc về não trong y học hiện đại). Các triệu chứng như hồi hộp, đau ngực, mất ngủ cần được khám để phân biệt bệnh tim, rối loạn nhịp, cường giáp, lo âu.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
“Tâm” trong YHCT có phải là quả tim?
Không hoàn toàn: Tâm gồm chức năng tuần hoàn huyết mạch và chức năng tinh thần; y học hiện đại xác định não mới là cơ quan của ý thức.[2]
Vì sao loét miệng lại liên quan đến Tâm?
Vì “Tâm khai khiếu ra lưỡi”, y văn quy một số trường hợp loét lưỡi, miệng về Tâm hỏa; tuy vậy loét miệng tái diễn, lâu lành cần đi khám.[2]
Kết luận
Tạng Tâm là quân chủ của các tạng phủ, chủ huyết mạch và tàng thần, khai khiếu ra lưỡi, vinh ở mặt, chí là hỷ, dịch là mồ hôi, biểu lý với Tiểu trường.[1][4][2] Bài tiếp theo: Tạng Can.
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục tiết tạng tượng luận» (六節藏象論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Nuy luận» (痿論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)