Thần trong Y học cổ truyền: sự sống và hoạt động tinh thần
Trong YHCT, “thần” có hai nghĩa: nghĩa rộng là biểu hiện tổng thể của sự sống; nghĩa hẹp là hoạt động tinh thần, ý thức, tư duy do Tâm chủ trì. Thần được nuôi bởi tinh, khí, huyết và đến lượt mình điều khiển hoạt động của cơ thể.[1]
1. Nguồn gốc của thần
Thiên «Bản thần» của Linh khu viết: «Lưỡng tinh tương bác vị chi thần» (兩精相搏謂之神) – tinh của cha mẹ kết hợp thì có thần.[2] Thần có từ khi hình thành sự sống và được tinh, khí, huyết, tân dịch nuôi dưỡng suốt đời.[1]
2. Tâm tàng thần
Tâm được gọi là «quân chủ chi quan, thần minh xuất yên» – nơi thần minh phát ra.[3] Thiên «Bản thần» mô tả quá trình tư duy: «Sở dĩ nhậm vật giả vị chi tâm, tâm hữu sở ức vị chi ý, ý chi sở tồn vị chi chí…» – cái tiếp nhận sự vật là tâm, tâm có điều nhớ là ý, ý được giữ lại là chí.[2]
Ngoài Tâm, các tạng khác cũng “tàng” một phần thần: Can tàng hồn, Phế tàng phách, Tỳ tàng ý, Thận tàng chí – xem bài Ngũ thần.[4]
3. Thần và tinh, khí, huyết
| Quan hệ | Nội dung |
|---|---|
| Tinh sinh thần | Tinh đầy đủ thì thần minh mẫn |
| Khí dưỡng thần | Khí đầy đủ thì tinh thần sung mãn |
| Huyết nuôi thần | Tâm huyết đủ thì ngủ yên, trí nhớ tốt |
| Thần điều khiển hình | Thần chỉ huy hoạt động của tạng phủ, chân tay |
Vì vậy tinh – khí – thần được gọi là “tam bảo”: tinh là gốc, khí là động lực, thần là chủ.[1]
4. Thần trong chẩn đoán: «đắc thần giả xương, thất thần giả vong»
Thiên «Di tinh biến khí luận» viết: «Đắc thần giả xương, thất thần giả vong» (得神者昌，失神者亡) – còn thần thì sống tốt, mất thần thì nguy.[5] Vọng thần là bước đầu của vọng chẩn.[1]
| Trạng thái | Biểu hiện thường được mô tả | Ý nghĩa theo YHCT |
|---|---|---|
| Đắc thần (có thần) | Mắt sáng, tỉnh táo, nói năng rõ ràng, phản ứng nhanh | Chính khí còn, tiên lượng tốt |
| Thiểu thần (ít thần) | Mệt mỏi, uể oải, mắt kém linh hoạt | Chính khí hư |
| Thất thần (mất thần) | Mắt mờ đục, lơ mơ, nói lẫn, phản ứng chậm | Bệnh nặng |
| Giả thần | Người bệnh nặng bỗng tỉnh táo, ăn được trong thời gian ngắn | Dấu hiệu nguy (“hồi quang phản chiếu”) |
5. Thần và tình chí
Thần bị ảnh hưởng bởi cảm xúc; cảm xúc quá mức (giận, lo, buồn, sợ…) có thể làm rối loạn khí cơ và hại tạng phủ (xem bài Khí cơ và khí hóa).[6] Chăm sóc tinh thần vì vậy là một phần của dưỡng sinh YHCT.
6. Góc nhìn y học hiện đại
“Thần” gần với các khái niệm ý thức, nhận thức và sức khỏe tâm thần, nhưng không đồng nhất. Các rối loạn như trầm cảm, lo âu, mất ngủ kéo dài, suy giảm trí nhớ cần được thăm khám và điều trị theo y học; YHCT có thể là phần hỗ trợ khi bác sĩ đồng ý.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[7]
Câu hỏi thường gặp
“Tâm tàng thần” có phải là tim suy nghĩ?
Không theo nghĩa giải phẫu. “Tâm” trong YHCT là hệ chức năng gồm cả chủ huyết mạch và chủ thần minh; người xưa gom hoạt động tinh thần về Tâm, còn y học hiện đại xác định não là cơ quan của ý thức.[1]
Buồn bã kéo dài có nên chỉ dùng thuốc “an thần” cổ truyền?
Không nên tự dùng. Buồn bã, mất hứng thú kéo dài có thể là trầm cảm – cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Nếu có ý nghĩ tự hại, hãy liên hệ ngay người thân hoặc cơ sở y tế gần nhất.
Kết luận
Thần vừa là biểu hiện tổng thể của sự sống vừa là hoạt động tinh thần do Tâm chủ trì; thần sinh từ tinh, được khí huyết nuôi dưỡng, và «đắc thần giả xương, thất thần giả vong».[2][5][1] Bài tiếp theo: Ngũ thần.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Bản thần» (本神)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Di tinh biến khí luận» (移精變氣論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)