Huyết trong Y học cổ truyền: sinh thành, vận hành, quan hệ khí – huyết và các rối loạn
Huyết là chất lỏng màu đỏ chảy trong mạch, có tác dụng nuôi dưỡng và làm nhu nhuận toàn thân; theo YHCT, huyết được sinh ra từ tinh chất thức ăn qua Tỳ Vị và được bốn tạng Tâm, Phế, Can, Tỳ cùng điều hòa.[1] Huyết thuộc âm, luôn đi cùng khí thuộc dương.
1. Huyết là gì và được sinh ra thế nào?
Định nghĩa trong Nội kinh
Thiên «Quyết khí» của Linh khu viết: «Trung tiêu thụ khí thủ trấp, biến hóa nhi xích, thị vị huyết» (中焦受氣取汁，變化而赤，是謂血) – trung tiêu nhận khí, lấy phần tinh chất, biến hóa thành màu đỏ, gọi là huyết.[2] Tên tiếng Anh chuẩn theo WHO là blood.[3]
Nguồn sinh huyết
| Nguồn | Tạng liên quan | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tinh chất thức ăn (thủy cốc tinh vi) | Tỳ, Vị | Nguồn chính; Tỳ Vị được gọi là “nguồn sinh hóa khí huyết” |
| Dinh khí | Đi trong mạch | Hợp với tân dịch để thành huyết |
| Tinh của Thận | Thận | Tinh và huyết chuyển hóa lẫn nhau («tinh huyết đồng nguyên») |
Vì vậy khi Tỳ Vị yếu, ăn uống kém lâu ngày, YHCT cho rằng nguồn sinh huyết bị thiếu.[1]
2. Bốn tạng tham gia vận hành huyết
| Tạng | Vai trò với huyết | Khi rối loạn |
|---|---|---|
| Tâm chủ huyết mạch | Tâm khí đẩy huyết đi trong mạch | Hồi hộp, huyết ứ ở ngực |
| Phế triều bách mạch | Mọi mạch hội về Phế; tông khí giúp Tâm vận hành huyết | Khí hư làm huyết vận hành chậm |
| Can tàng huyết | Chứa và điều tiết lượng huyết theo nhu cầu hoạt động | Kinh nguyệt rối loạn, hoa mắt, chuột rút |
| Tỳ thống huyết | Giữ huyết đi trong mạch, không tràn ra ngoài | Dễ chảy máu, rong kinh, bầm tím |
Bốn tạng phối hợp để huyết vừa chảy đều, vừa đủ lượng, vừa không thoát ra ngoài mạch.[1]
3. Công năng của huyết
Nuôi dưỡng và làm nhu nhuận
Huyết đi khắp trong ngoài, nuôi tạng phủ, cơ nhục, da, lông tóc; mắt nhìn được, tay cầm nắm được, chân đi được đều nhờ được huyết nuôi dưỡng.[1] Huyết đầy đủ thì sắc mặt hồng nhuận, da tóc tươi; huyết thiếu thì sắc mặt nhợt, da khô, tóc dễ rụng.[1]
Là cơ sở vật chất của thần
YHCT cho rằng hoạt động tinh thần cần được huyết nuôi dưỡng: huyết đủ thì tinh thần minh mẫn, ngủ yên; huyết hư thì dễ mất ngủ, hay quên, hồi hộp.[1]
4. Quan hệ khí – huyết
Câu thường được dẫn trong y văn: «khí vi huyết chi soái, huyết vi khí chi mẫu» – khí là “tướng” chỉ huy huyết, huyết là “mẹ” chở khí.[1]
| Quan hệ | Nội dung | Hệ quả lâm sàng theo YHCT |
|---|---|---|
| Khí sinh huyết | Khí hóa giúp chuyển thủy cốc thành huyết | Khí hư lâu ngày dẫn tới huyết hư |
| Khí hành huyết | Khí thúc đẩy huyết lưu thông | Khí trệ dẫn tới huyết ứ |
| Khí nhiếp huyết | Khí giữ huyết trong mạch | Khí hư gây chảy máu |
| Huyết tải khí | Huyết chở khí và nuôi khí | Mất máu nhiều thì khí cũng thoát theo |
Xem thêm bài Khí để hiểu đầy đủ mặt còn lại của quan hệ này.
5. Các rối loạn huyết thường gặp
| Rối loạn | Cơ chế | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|---|
| Huyết hư | Huyết không đủ để nuôi dưỡng | Sắc mặt, môi, móng nhợt; hoa mắt chóng mặt; hồi hộp, mất ngủ; kinh nguyệt ít |
| Huyết ứ | Huyết vận hành không thông, ứ lại | Đau cố định, đau như dùi đâm, ấn đau tăng; có khối; môi lưỡi tím tối |
| Huyết nhiệt | Nhiệt vào phần huyết | Bứt rứt, chảy máu màu đỏ tươi, ban chẩn |
| Huyết hàn | Hàn làm huyết ngưng trệ | Chân tay lạnh, đau tăng khi lạnh, kinh nguyệt đến muộn, máu kinh sẫm |
| Xuất huyết | Do nhiệt bức huyết, khí không nhiếp huyết hoặc ứ huyết | Chảy máu cam, chảy máu chân răng, rong kinh, đại tiện ra máu |
6. Liên hệ với huyệt và vị thuốc
Trong bát hội huyệt, Cách du (BL17) là hội huyệt của huyết; Huyết hải (SP10) và Tam âm giao (SP6) thường được y văn nhắc đến trong các chứng về huyết.[1]
Các vị thuốc trong chuyên mục Dược liệu theo nhóm:
| Nhóm | Vị thuốc |
|---|---|
| Bổ huyết | Đương quy, Thục địa, Bạch thược, Hà thủ ô đỏ |
| Hoạt huyết | Xuyên khung, Ích mẫu, Ngưu tất |
| Lương huyết, chỉ huyết | Hòe hoa |
Nhiều vị hoạt huyết, bổ huyết có tương tác với thuốc chống đông hoặc chống chỉ định khi mang thai; xem phần an toàn trong từng bài vị thuốc.
7. Góc nhìn y học hiện đại
“Huyết” trong YHCT gần với máu nhưng rộng hơn, vì gắn với chức năng nuôi dưỡng và tinh thần. Các khái niệm vì thế không đồng nhất với chẩn đoán hiện đại: “huyết hư” không đồng nghĩa với thiếu máu – thiếu máu được xác định bằng xét nghiệm và cần tìm nguyên nhân; “huyết ứ” không đồng nghĩa với huyết khối hay tắc mạch.
NCCIH cảnh báo một số chế phẩm thảo dược cổ truyền từng bị phát hiện lẫn tạp chất, kể cả thuốc chống đông warfarin, và khuyên luôn báo cho bác sĩ biết khi dùng YHCT.[4]
Câu hỏi thường gặp
Da xanh, hay chóng mặt có phải là huyết hư?
Đó là biểu hiện thường được mô tả trong huyết hư, nhưng cũng gặp trong thiếu máu, huyết áp thấp, bệnh tim mạch, bệnh tuyến giáp. Cần đi khám và xét nghiệm để biết nguyên nhân.
Vì sao điều trị huyết hư lại hay chú ý đến Tỳ Vị?
Vì YHCT coi Tỳ Vị là nguồn sinh hóa khí huyết: tiêu hóa, hấp thu kém lâu ngày thì nguồn sinh huyết bị thiếu.[1]
“Bổ huyết” bằng đương quy có an toàn cho mọi người?
Không. Đương quy có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông và cần tránh khi mang thai; xem bài Đương quy.
Kết luận
Huyết do trung tiêu biến hóa tinh chất thức ăn mà thành, được Tâm, Phế, Can, Tỳ cùng điều hòa, có công năng nuôi dưỡng và là cơ sở vật chất của thần; huyết và khí nương tựa nhau theo câu «khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí».[2][1] Các rối loạn huyết hư, huyết ứ, huyết nhiệt là khung lý luận, không thay cho thăm khám y khoa.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Quyết khí» (決氣)
- World Health Organization. WHO international standard terminologies on traditional Chinese medicine (2022)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)