Dinh khí và vệ khí: hai dòng khí nuôi dưỡng và bảo vệ cơ thể
Dinh khí và vệ khí đều sinh ra từ tinh chất thức ăn; dinh khí đi trong mạch để sinh huyết, nuôi dưỡng, còn vệ khí đi ngoài mạch để bảo vệ cơ biểu, làm ấm và điều hòa đóng mở lỗ chân lông.[1][2] Đây là phần đào sâu của bài Khí.
1. Nguồn gốc của dinh vệ
Thiên «Dinh vệ sinh hội» viết: «Nhân thụ khí ư cốc, cốc nhập ư vị, dĩ truyền dữ Phế, ngũ tạng lục phủ giai dĩ thụ khí; kỳ thanh giả vi dinh, trọc giả vi vệ; dinh tại mạch trung, vệ tại mạch ngoại» – người nhận khí từ thức ăn, thức ăn vào Vị rồi truyền lên Phế, tạng phủ đều nhận khí; phần trong là dinh, phần đục (mạnh, nhanh) là vệ; dinh đi trong mạch, vệ đi ngoài mạch.[1]
2. So sánh dinh khí và vệ khí
| Đặc điểm | Dinh khí | Vệ khí |
|---|---|---|
| Tính chất | Tinh thuần, nhu hòa (thuộc âm) | Mạnh mẽ, nhanh nhẹn (thuộc dương) |
| Vị trí vận hành | Trong mạch, theo kinh lạc | Ngoài mạch, ở bì phu, cơ nhục, khắp nơi |
| Công năng | Sinh huyết, nuôi dưỡng toàn thân | Bảo vệ cơ biểu, làm ấm, điều hòa mồ hôi |
| Khi suy yếu | Huyết hư, cơ thể thiếu nuôi dưỡng | Dễ cảm, sợ gió, tự ra mồ hôi |
Thiên «Bản tạng» của Linh khu mô tả: «Vệ khí giả, sở dĩ ôn phân nhục, sung bì phu, phì tấu lý, tư khai hạp giả dã» (衛氣者，所以溫分肉，充皮膚，肥腠理，司開闔者也) – vệ khí làm ấm cơ nhục, làm đầy da, làm chắc tấu lý và điều khiển đóng mở.[3]
3. Vệ khí và giấc ngủ
Theo thiên «Vệ khí hành», ban ngày vệ khí đi ở phần dương (bên ngoài) 25 vòng, ban đêm đi vào phần âm (bên trong) 25 vòng.[4] Khi vệ khí vào phần âm thì người ngủ, ra phần dương thì thức – đây là cách YHCT cổ giải thích nhịp thức ngủ.[1][2]
Thiên «Dinh vệ sinh hội» cũng giải thích người già ngủ ít, ban đêm hay thức là do khí huyết suy, dinh vệ vận hành không còn điều hòa.[1] Mất ngủ kéo dài ở bất kỳ tuổi nào đều nên được thăm khám, vì có thể liên quan trầm cảm, ngưng thở khi ngủ hay bệnh lý khác.
4. “Dinh vệ bất hòa”
Dinh vệ phải phối hợp nhịp nhàng: vệ khí giữ bên ngoài để dinh âm không thoát, dinh khí nuôi bên trong để vệ khí có gốc.[2] Khi mất phối hợp – “dinh vệ bất hòa” – y văn mô tả các biểu hiện như sợ gió, ra mồ hôi, sốt nhẹ, đặc biệt trong cảm mạo; Thương hàn luận dùng bài Quế chi thang cho chứng này.[2]
5. Liên hệ thực tế
| Khái niệm YHCT | Ứng dụng được y văn nêu |
|---|---|
| Vệ khí hư | Phép ích khí cố biểu; vị thuốc thường nhắc: Hoàng kỳ, Bạch truật, Phòng phong |
| Dinh huyết hư | Phép bổ dinh dưỡng huyết (xem bài Huyết) |
| Dinh vệ bất hòa | Phép điều hòa dinh vệ |
Các ví dụ nhằm minh họa lý luận, không phải đơn thuốc; việc dùng thuốc phải do thầy thuốc chỉ định.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Vệ khí đôi khi được so sánh với hàng rào bảo vệ và miễn dịch của cơ thể, còn chu kỳ vệ khí ngày đêm có nét tương đồng với nhịp sinh học 24 giờ điều khiển giấc ngủ.[5] Đây chỉ là sự gần gũi về ý tưởng; không thể đánh giá miễn dịch hay rối loạn giấc ngủ bằng khái niệm dinh vệ.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
Hay ra mồ hôi, dễ cảm có phải là “vệ khí hư”?
Đó là biểu hiện thường được mô tả, nhưng ra mồ hôi nhiều cũng gặp trong cường giáp, nhiễm trùng, mãn kinh, tác dụng phụ thuốc… Nên đi khám để biết nguyên nhân.
Dinh khí và huyết khác nhau thế nào?
Dinh khí là thành phần tinh túy đi trong mạch, là nguồn sinh huyết; huyết là chất lỏng màu đỏ được tạo thành từ dinh khí và tân dịch.[2]
Kết luận
Dinh khí đi trong mạch để sinh huyết, nuôi dưỡng; vệ khí đi ngoài mạch để bảo vệ, làm ấm, điều hòa mồ hôi và gắn với nhịp thức ngủ; hai khí phối hợp gọi là dinh vệ điều hòa.[1][3][2] Bài tiếp theo: Khí cơ và khí hóa.
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Dinh vệ sinh hội» (營衛生會)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Bản tạng» (本藏)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Vệ khí hành» (衛氣行)
- NIGMS (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Circadian Rhythms – tờ thông tin khoa học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)