Ngũ thần: thần, hồn, phách, ý, chí và năm tạng
Ngũ thần là năm mặt của hoạt động tinh thần được YHCT gắn với năm tạng: Tâm tàng thần, Can tàng hồn, Phế tàng phách, Tỳ tàng ý, Thận tàng chí.[1] Đây là phần đào sâu của bài Thần.
1. Năm tạng tàng năm thần
Thiên «Tuyên minh ngũ khí» viết: «Tâm tàng thần, Phế tàng phách, Can tàng hồn, Tỳ tàng ý, Thận tàng chí» (心藏神，肺藏魄，肝藏魂，脾藏意，腎藏志).[1]
| Thần | Tạng | Hành | Nội dung (theo cách hiểu phổ biến) |
|---|---|---|---|
| Thần 神 | Tâm | Hỏa | Ý thức, tư duy, chỉ huy chung |
| Hồn 魂 | Can | Mộc | Hoạt động tinh thần “theo thần mà đi lại”: mơ mộng, kế hoạch, cảm xúc tinh tế |
| Phách 魄 | Phế | Kim | Cảm giác, vận động bản năng gắn với cơ thể |
| Ý 意 | Tỳ | Thổ | Suy nghĩ, ghi nhớ, tập trung |
| Chí 志 | Thận | Thủy | Ý chí, sự bền bỉ, trí nhớ lâu dài |
2. Hồn và phách
Thiên «Bản thần» của Linh khu viết: «Tùy thần vãng lai giả vị chi hồn, tịnh tinh nhi xuất nhập giả vị chi phách» (隨神往來者謂之魂，並精而出入者謂之魄) – cái theo thần mà đi lại là hồn, cái cùng tinh mà ra vào là phách.[2]
Có thể hiểu khái quát: phách gắn với các hoạt động bản năng của cơ thể như nghe, nhìn, cảm giác đau, ngứa; hồn gắn với hoạt động tinh thần cao hơn như mộng mị, suy tính.[3] YHCT cổ giải thích người ngủ hay mơ, nói mê, mộng du là do “hồn không yên” khi Can huyết không đủ.[3]
3. Ý và chí
Thiên «Bản thần» nêu: «Tâm hữu sở ức vị chi ý, ý chi sở tồn vị chi chí» – tâm có điều ghi nhớ là ý, ý được giữ bền là chí.[2] Vì vậy lo nghĩ quá mức được cho là hại Tỳ (ý), còn sợ hãi quá mức hại Thận (chí).[3]
4. Ngũ thần và ngũ chí (cảm xúc)
| Tạng | Thần | Chí (cảm xúc) |
|---|---|---|
| Tâm | Thần | Hỷ (mừng) |
| Can | Hồn | Nộ (giận) |
| Tỳ | Ý | Tư (lo nghĩ) |
| Phế | Phách | Bi (buồn) |
| Thận | Chí | Khủng (sợ) |
Bảng này nối ngũ thần với tình chí trong học thuyết Ngũ hành; cảm xúc quá mức làm rối loạn khí cơ theo «cửu khí» (xem bài Khí cơ và khí hóa).[4][3]
5. Ý nghĩa thực tiễn
Ngũ thần giúp người học hiểu vì sao y văn liên hệ mất ngủ, mộng nhiều với Can và Tâm; hay quên, kém tập trung với Tỳ và Tâm; thiếu ý chí, dễ sợ hãi với Thận.[3] Đây là khung lý luận để thầy thuốc biện chứng, không phải mô tả cấu trúc của não.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Ngũ thần là cách người xưa phân loại hoạt động tinh thần; tâm lý học và thần kinh học hiện đại mô tả nhận thức, cảm xúc, trí nhớ bằng các khái niệm và cơ chế khác. Mất ngủ, lo âu, trầm cảm, suy giảm trí nhớ cần được thăm khám đúng chuyên khoa.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
“Hồn” và “phách” ở đây có phải là linh hồn theo tín ngưỡng?
Không. Trong y văn, hồn và phách là tên gọi các mặt của hoạt động tinh thần và cảm giác của người sống, được dùng để giải thích sinh lý và bệnh lý.[3]
Hay mơ, ngủ không sâu có phải do “Can huyết hư”?
Đó là một cách giải thích của YHCT, nhưng giấc ngủ kém còn do căng thẳng, thói quen, bệnh lý khác; nên khám nếu kéo dài.
Kết luận
Ngũ thần – thần, hồn, phách, ý, chí – là năm mặt của hoạt động tinh thần được tàng ở Tâm, Can, Phế, Tỳ, Thận; chúng nối tạng phủ với cảm xúc, giấc ngủ, trí nhớ, ý chí trong lý luận YHCT.[1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Bản thần» (本神)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)