Tạng Phế: chủ khí, chủ hô hấp, thông điều thủy đạo và các bệnh lý thường gặp
Theo YHCT, Phế chủ khí và hô hấp, chủ tuyên phát – túc giáng, thông điều thủy đạo, triều bách mạch, chủ bì mao, khai khiếu ra mũi và có quan hệ biểu lý với Đại trường.[1]
Phế thuộc hành Kim, ứng với mùa thu; nằm cao nhất trong các tạng nên được gọi là “hoa cái”, và vì dễ bị ngoại tà xâm phạm nên gọi là “kiều tạng” (tạng mỏng manh).
1. Đặc điểm của tạng Phế
Thiên «Linh lan bí điển luận» viết: «Phế giả, tướng phó chi quan, trị tiết xuất yên» – Phế là quan tể tướng, điều tiết từ đó mà ra.[2] Thiên «Lục tiết tạng tượng luận» nói Phế là gốc của khí, nơi ở của phách, vẻ tươi tắn ở lông, sự đầy đủ ở da.[3]
2. Chức năng sinh lý
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Chủ khí, chủ hô hấp | Hít thanh khí, thở trọc khí; Nội kinh: «chư khí giả, giai thuộc ư Phế».[4] |
| Tuyên phát và túc giáng | Đưa khí, tân dịch ra ngoài và lên trên (tuyên phát); đưa xuống dưới và vào trong (túc giáng).[1] |
| Thông điều thủy đạo | Điều hòa đường đi của nước, đưa xuống Bàng quang («thông điều thủy đạo, hạ thâu Bàng quang»).[5] |
| Triều bách mạch | Mọi mạch đều hội về Phế, giúp Tâm vận hành huyết.[5] |
Do Phế chủ khí và tông khí tích ở ngực, các bài Khí và Tân dịch đều nhắc nhiều đến Phế.
3. Quan hệ của Phế với các bộ phận và cảm xúc
| Liên hệ | Nội dung |
|---|---|
| Khai khiếu | Mũi (khứu giác, hít thở), họng là cửa ngõ |
| Thể – vinh | Bì mao (da, lông) |
| Tình chí | Bi (buồn) |
| Dịch | Nước mũi («Phế vi thế») |
| Thần | Tàng phách |
| Hành – mùa | Kim – mùa thu |
| Biểu lý | Đại trường |
Vì Phế chủ bì mao và khai khiếu ra mũi, cảm mạo thường bắt đầu bằng ngạt mũi, sợ lạnh, ho – YHCT gọi là ngoại tà phạm Phế.[1]
4. Bệnh lý thường gặp theo YHCT
| Chứng | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|
| Phong hàn phạm Phế | Ho, đờm trong loãng, ngạt mũi chảy nước mũi, sợ lạnh |
| Phong nhiệt phạm Phế | Ho, đờm vàng, họng đau, sốt |
| Đàm thấp trở Phế | Ho nhiều đờm trắng dính, tức ngực |
| Phế khí hư | Ho yếu, hơi thở ngắn, nói nhỏ, dễ cảm, tự ra mồ hôi |
| Phế âm hư | Ho khan, ít đờm, họng khô, nóng về chiều, ra mồ hôi trộm |
| Táo tà thương Phế | Ho khan, mũi họng khô, da khô |
Bảng mô tả các chứng theo lý luận để học tập; một biểu hiện có thể thuộc nhiều chứng và nhiều bệnh khác nhau, việc chẩn đoán do thầy thuốc thực hiện.[1]
5. Liên hệ với đường kinh, huyệt và vị thuốc
Tạng Phế liên hệ với đường kinh Thủ Thái âm Phế – xem đường đi và các huyệt trên mô hình 3D.
| Nhóm huyệt | Huyệt |
|---|---|
| Nguyên huyệt | Thái uyên (LU9) |
| Bối du huyệt | Phế du (BL13) |
| Mộ huyệt | Trung phủ (LU1) |
Các huyệt trên thường được y văn nhắc đến khi bàn về tạng Phế; việc chọn huyệt và can thiệp do thầy thuốc quyết định.[1] Danh sách vị thuốc quy kinh Phế: xem trong chuyên mục Dược liệu, ví dụ Cát cánh, Bạc hà, Hoàng kỳ.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Phế trong YHCT bao gồm hô hấp (gần với phổi) nhưng còn gồm điều hòa nước, bảo vệ bề mặt cơ thể. Ho, khó thở có rất nhiều nguyên nhân – viêm phổi, hen, lao, ung thư phổi, suy tim – cần chẩn đoán y khoa.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao YHCT nói Phế và Đại trường có quan hệ?
Vì hai kinh nối với nhau theo quan hệ biểu lý; y văn ghi Phế khí túc giáng giúp Đại trường đưa chất cặn xuống, và táo bón có thể làm ho, khó thở nặng thêm.[1]
Ho lâu ngày có nên tự dùng thuốc “bổ Phế”?
Không nên. Ho trên 3 tuần cần đi khám để loại trừ lao, hen, ung thư, trào ngược; sau đó thầy thuốc mới quyết định có dùng YHCT hỗ trợ hay không.
Kết luận
Tạng Phế chủ khí và hô hấp, chủ tuyên phát – túc giáng, thông điều thủy đạo, triều bách mạch, chủ bì mao, khai khiếu ra mũi, tàng phách, chí là bi, biểu lý với Đại trường.[2][4][5][1] Bài tiếp theo: Tạng Thận.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục tiết tạng tượng luận» (六節藏象論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngũ tạng sinh thành» (五藏生成)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Kinh mạch biệt luận» (經脈別論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)