Tâm bào: lớp bảo vệ của Tâm, “thần sứ chi quan”
Tâm bào (Tâm bào lạc) là lớp màng bao bọc bên ngoài Tâm, có nhiệm vụ bảo vệ Tâm, chịu tà khí thay cho Tâm và có quan hệ biểu lý với Tam tiêu.[1][2]
Tâm bào thường không được kể trong ngũ tạng, nhưng được tính khi ghép 12 kinh chính với sáu tạng – sáu phủ.
1. Đặc điểm của tạng Tâm bào
Thiên «Linh lan bí điển luận» viết: «Đản trung giả, thần sứ chi quan, hỷ lạc xuất yên» – Đản trung là quan truyền mệnh, niềm vui từ đó mà ra; nhiều y gia cho rằng “Đản trung” ở đây chỉ Tâm bào.[3][2] Thiên «Tà khách» của Linh khu cho rằng tà khí phạm vào Tâm thực chất đều ở Tâm bào.[1]
2. Chức năng sinh lý
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Bảo vệ Tâm | Như bức tường bao quanh “nhà vua”, chịu tà khí thay cho Tâm.[1] |
| Truyền mệnh của Tâm | Giúp Tâm thể hiện cảm xúc vui vẻ ra ngoài («thần sứ chi quan»).[3] |
Trong ôn bệnh (bệnh sốt nhiễm khuẩn theo cách gọi cổ), YHCT mô tả chứng “nhiệt nhập Tâm bào” với sốt cao, mê sảng – đây là tình trạng nặng.[2]
3. Quan hệ của Tâm bào với các bộ phận và cảm xúc
| Liên hệ | Nội dung |
|---|---|
| Biểu lý | Tam tiêu |
| Hành | Hỏa (tướng hỏa) |
| Liên hệ | Cùng Tâm chủ thần minh, huyết mạch |
Tâm bào và Tam tiêu đều thuộc tướng hỏa, phân biệt với quân hỏa của Tâm.[2]
4. Bệnh lý thường gặp theo YHCT
| Chứng | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|
| Nhiệt nhập Tâm bào | Sốt cao, mê sảng, lơ mơ (ôn bệnh) |
| Đàm mê Tâm bào | Tinh thần lơ mơ, nói lẫn, có đờm |
| Tâm bào khí trệ | Tức ngực, hồi hộp, khó chịu vùng ngực |
Bảng mô tả các chứng theo lý luận để học tập; một biểu hiện có thể thuộc nhiều chứng và nhiều bệnh khác nhau, việc chẩn đoán do thầy thuốc thực hiện.[2]
5. Liên hệ với đường kinh, huyệt và vị thuốc
Tâm bào liên hệ với đường kinh Thủ Quyết âm Tâm bào – xem đường đi và các huyệt trên mô hình 3D.
| Nhóm huyệt | Huyệt |
|---|---|
| Nguyên huyệt | Đại lăng (PC7) |
| Bối du huyệt | Quyết âm du (BL14) |
| Mộ huyệt | Đản trung (CV17) |
| Lạc huyệt | Nội quan (PC6) |
Các huyệt trên thường được y văn nhắc đến khi bàn về tạng Tâm bào; việc chọn huyệt và can thiệp do thầy thuốc quyết định.[2] Danh sách vị thuốc quy kinh Tâm bào: xem trong chuyên mục Dược liệu.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Tâm bào gợi liên tưởng đến màng ngoài tim, nhưng trong YHCT nó chủ yếu là một khái niệm chức năng (bảo vệ Tâm, chịu tà), không phải mô tả giải phẫu.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Tâm bào có phải là màng ngoài tim?
Có nét giống về vị trí, nhưng Tâm bào trong YHCT được định nghĩa qua chức năng bảo vệ Tâm và quan hệ với kinh lạc.[2]
Vì sao có tạng Tâm bào mà ít khi nói “lục tạng”?
Tâm bào phụ thuộc vào Tâm nên thường gộp trong Tâm; chỉ khi ghép 12 kinh với tạng phủ mới tách riêng.[2]
Kết luận
Tâm bào là lớp bảo vệ của Tâm, chịu tà thay cho Tâm, giúp Tâm truyền đạt niềm vui, biểu lý với Tam tiêu và có đường kinh Thủ Quyết âm.[3][1][2] Bài tiếp theo: Phủ Đởm.
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Tà khách» (邪客)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)