Tân dịch: các chất lỏng của cơ thể trong Y học cổ truyền
Tân dịch là tên chung của mọi chất lỏng bình thường trong cơ thể: phần trong, loãng, lưu động nhiều gọi là tân; phần đặc, sánh, ít lưu động gọi là dịch. Tân dịch được sinh từ thức ăn nước uống và được Tỳ, Phế, Thận cùng điều hòa.[1]
1. Tân và dịch khác nhau thế nào?
Thiên «Quyết khí» của Linh khu viết: «Tấu lý phát tiết, hãn xuất trăn trăn, thị vị tân» – tấu lý mở ra, mồ hôi chảy ra, gọi là tân; và «cốc nhập khí mãn, náo trạch chú ư cốt, cốt thuộc khuất thân, tiết trạch bổ ích não tủy, bì phu nhuận trạch, thị vị dịch» – phần đặc thấm vào xương khớp giúp co duỗi, bổ ích não tủy, làm nhuận da, gọi là dịch.[2]
| Đặc điểm | Tân | Dịch |
|---|---|---|
| Tính chất | Trong, loãng | Đặc, sánh |
| Phân bố | Bì phu, cơ nhục, các khiếu | Khớp xương, não tủy, tạng phủ |
| Công năng | Làm ẩm da, cơ; một phần vào mạch thành huyết | Làm trơn khớp, bổ não tủy, nhu nhuận các khiếu |
Trong thực tế tân và dịch chuyển hóa lẫn nhau nên thường gọi chung là tân dịch.[1]
2. Sinh thành và vận hành tân dịch
Thiên «Kinh mạch biệt luận» mô tả: nước uống vào Vị, tinh khí được đưa lên Tỳ; Tỳ tán tinh lên Phế; Phế «thông điều thủy đạo, hạ thâu Bàng quang» để «thủy tinh tứ bố, ngũ kinh tịnh hành» – nước được phân bố khắp nơi.[3]
| Tạng phủ | Vai trò với tân dịch |
|---|---|
| Vị, Tiểu trường, Đại trường | Thu nhận và hấp thu nước từ thức ăn, đồ uống |
| Tỳ | Vận hóa thủy thấp, đưa tân dịch lên Phế |
| Phế | Thông điều thủy đạo, đưa tân dịch ra da (mồ hôi) và xuống Bàng quang |
| Thận | Chủ thủy, khí hóa để chia trong – đục, tạo nước tiểu |
| Tam tiêu | Đường đi của nước trong cơ thể |
3. Ngũ dịch – năm loại dịch của năm tạng
Thiên «Tuyên minh ngũ khí» viết: «Tâm vi hãn, Phế vi thế, Can vi lệ, Tỳ vi diên, Thận vi thóa» – Tâm sinh mồ hôi, Phế sinh nước mũi, Can sinh nước mắt, Tỳ sinh nước dãi, Thận sinh nước bọt đặc.[4]
| Tạng | Dịch | Hành |
|---|---|---|
| Tâm | Mồ hôi (hãn) | Hỏa |
| Phế | Nước mũi (thế) | Kim |
| Can | Nước mắt (lệ) | Mộc |
| Tỳ | Nước dãi (diên) | Thổ |
| Thận | Nước bọt đặc (thóa) | Thủy |
4. Rối loạn tân dịch
| Rối loạn | Biểu hiện được y văn mô tả |
|---|---|
| Tân dịch thiếu (thương tân, thương dịch) | Khô miệng, khô họng, da khô, môi nứt, tiểu ít, táo bón |
| Đàm ẩm | Tân dịch đình trệ thành đàm, ẩm: ho nhiều đờm, nặng nề, đầy tức |
| Thủy thũng | Nước ứ lại gây phù |
| Thấp | Nặng người, đầy bụng, phân lỏng, rêu lưỡi nhớt |
Một số vị thuốc được y văn dùng cho thấp, thủy: Phục linh, Trạch tả, Xa tiền tử; dùng theo chỉ định của thầy thuốc.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Tân dịch gần với khái niệm dịch cơ thể (dịch trong và ngoài tế bào, dịch tiết), nhưng các rối loạn như “đàm ẩm” hay “thấp” là khái niệm của YHCT, không tương ứng với một xét nghiệm cụ thể. Phù và mất nước có nhiều nguyên nhân (tim, thận, gan, dinh dưỡng) cần được y học xác định.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Tân dịch có phải chỉ là nước uống vào?
Không. Tân dịch là toàn bộ dịch bình thường của cơ thể, gồm cả mồ hôi, nước mắt, nước bọt, dịch khớp…; nước uống chỉ là nguồn đầu vào.[1]
Vì sao “mồ hôi và huyết cùng nguồn”?
Vì tân dịch thấm vào mạch thành một phần của huyết; Linh khu nói «đoạt huyết giả vô hãn, đoạt hãn giả vô huyết» – mất máu thì không nên làm ra mồ hôi, ra mồ hôi nhiều thì huyết cũng hao.[6] Xem bài Quan hệ tinh – khí – huyết – tân dịch.
Kết luận
Tân dịch gồm tân (trong, loãng) và dịch (đặc, sánh), được Tỳ vận hóa, Phế phân bố, Thận khí hóa; năm tạng có năm loại dịch tương ứng, và rối loạn tân dịch sinh ra thiếu dịch, đàm ẩm, thủy thũng.[2][3][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Quyết khí» (決氣)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Kinh mạch biệt luận» (經脈別論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Dinh vệ sinh hội» (營衛生會)