Tinh trong Y học cổ truyền: tinh tiên thiên, tinh hậu thiên và Thận tàng tinh
Tinh là vật chất cơ bản cấu thành cơ thể và duy trì sự sống; YHCT chia tinh thành tinh tiên thiên (bẩm thụ từ cha mẹ) và tinh hậu thiên (từ thức ăn), cả hai được tàng trữ chủ yếu ở Thận.[1] Tinh, khí, thần thường được gọi chung là “tam bảo” của cơ thể.
1. Tinh là gì?
Thiên «Quyết khí» của Linh khu viết: «Lưỡng thần tương bác, hợp nhi thành hình, thường tiên thân sinh, thị vị tinh» (兩神相搏，合而成形，常先身生，是謂精) – hai thần (của cha và mẹ) kết hợp mà thành hình, có trước cả thân thể, gọi là tinh.[2] Thiên «Kim quỹ chân ngôn luận» nói: «Phù tinh giả, thân chi bản dã» (夫精者，身之本也) – tinh là gốc của thân.[3]
2. Tinh tiên thiên và tinh hậu thiên
| Loại tinh | Nguồn gốc | Vai trò |
|---|---|---|
| Tinh tiên thiên | Bẩm thụ từ cha mẹ, có từ khi hình thành thai | Gốc của sự sinh trưởng, phát dục, sinh sản |
| Tinh hậu thiên | Tinh chất của thức ăn do Tỳ, Vị vận hóa | Nuôi dưỡng tạng phủ, bổ sung liên tục cho tinh tiên thiên |
Hai loại tinh nương tựa nhau: tinh tiên thiên cần tinh hậu thiên nuôi dưỡng, tinh hậu thiên cần tinh tiên thiên thúc đẩy mới hóa sinh được.[1]
3. Thận tàng tinh
Thiên «Lục tiết tạng tượng luận» viết: «Thận giả, chủ trập, phong tàng chi bản, tinh chi xứ dã» (腎者，主蟄，封藏之本，精之處也) – Thận chủ việc cất giữ, là gốc của sự phong tàng, là nơi chứa tinh.[4] Vì vậy các vấn đề về sinh trưởng, sinh sản, xương tủy, tóc, tai thường được YHCT quy về Thận tinh.[1]
4. Tinh và chu kỳ đời người
Thiên «Thượng cổ thiên chân luận» mô tả sự thịnh suy của Thận khí theo chu kỳ 7 năm ở nữ và 8 năm ở nam: nữ «nhị thất nhi thiên quý chí» (14 tuổi thì thiên quý đến, có kinh nguyệt), «thất thất» (49 tuổi) thì thiên quý cạn; nam «nhị bát» (16 tuổi) thiên quý đến, «bát bát» (64 tuổi) thì suy.[5]
| Giai đoạn | Mô tả trong Nội kinh |
|---|---|
| Tuổi nhỏ | Thận khí bắt đầu thịnh, răng thay, tóc dài |
| Dậy thì | Thiên quý đến, có khả năng sinh sản |
| Trưởng thành | Thận khí đầy đủ, gân cốt vững |
| Tuổi già | Thận khí suy, tóc bạc, răng lung lay, thiên quý cạn |
“Thiên quý” là khái niệm cổ chỉ vật chất thúc đẩy chức năng sinh sản; các mốc tuổi là mô tả khái quát, không phải tiêu chuẩn chẩn đoán dậy thì hay mãn kinh.[1]
5. Công năng của tinh
| Công năng | Nội dung |
|---|---|
| Sinh sản | Tinh sinh dục là cơ sở của sự sinh sản |
| Sinh trưởng, phát dục | Thúc đẩy cơ thể lớn lên và trưởng thành |
| Sinh tủy, nuôi não | Thận tinh sinh tủy; tủy tụ ở não (“não là bể của tủy”) |
| Hóa huyết | Tinh và huyết chuyển hóa lẫn nhau («tinh huyết đồng nguyên») |
| Hóa khí | Tinh hóa thành nguyên khí (xem bài Khí) |
6. Rối loạn về tinh
Tinh không đủ thường được mô tả với các biểu hiện như trẻ chậm phát triển, người lớn hay quên, ù tai, tóc rụng sớm, lưng gối mỏi, giảm khả năng sinh sản.[1] Những biểu hiện này có rất nhiều nguyên nhân theo y học hiện đại (dinh dưỡng, nội tiết, di truyền, bệnh mạn tính) – trẻ chậm phát triển hay vô sinh, hiếm muộn cần được khám chuyên khoa.
Một số vị thuốc được y văn xếp vào nhóm bổ Thận, dưỡng tinh huyết như Thục địa, Hà thủ ô đỏ, Đỗ trọng; việc dùng phải theo chỉ định của thầy thuốc.
7. Góc nhìn y học hiện đại
“Tinh” là khái niệm tổng hợp của YHCT, bao gồm cả ý nghĩa vật chất di truyền, sinh dục và dinh dưỡng; không nên đồng nhất với tinh trùng hay một hormone cụ thể. Các lời quảng cáo “bổ thận tráng dương” cần được nhìn thận trọng.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
“Thận” trong “Thận tàng tinh” có phải là quả thận?
Không. Thận trong YHCT là một hệ chức năng gồm sinh trưởng, sinh sản, xương tủy, thủy dịch…, khác với cơ quan thận lọc máu trong giải phẫu.[1]
Có nên tự dùng thuốc “bổ thận” khi thấy mệt, đau lưng?
Không nên. Đau lưng, mệt mỏi có nhiều nguyên nhân cần khám; một số sản phẩm “bổ thận” từng bị phát hiện lẫn tạp chất hoặc thuốc tây không công bố.[6]
Kết luận
Tinh là gốc của thân thể, gồm tinh tiên thiên và tinh hậu thiên, được Thận tàng trữ; tinh quyết định sinh trưởng, sinh sản, sinh tủy và hóa sinh khí huyết.[2][4][1] Bài tiếp theo: Khí.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Quyết khí» (決氣)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Kim quỹ chân ngôn luận» (金匱真言論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục tiết tạng tượng luận» (六節藏象論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thượng cổ thiên chân luận» (上古天真論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)