Khí cơ và khí hóa: khí vận động và biến hóa như thế nào?
Khí cơ là sự vận động của khí theo bốn hướng thăng, giáng, xuất, nhập; khí hóa là các biến đổi do khí tạo ra như chuyển thức ăn thành khí huyết, nước thành mồ hôi, nước tiểu. Theo YHCT, khí cơ thông suốt thì khỏe mạnh, khí cơ rối loạn thì sinh bệnh.[1]
1. Thăng, giáng, xuất, nhập
Thiên «Lục vi chỉ đại luận» viết: «Xuất nhập phế tắc thần cơ hóa diệt, thăng giáng tức tắc khí lập cô nguy… Thị dĩ thăng giáng xuất nhập, vô khí bất hữu» – xuất nhập ngừng thì sự sống tắt, thăng giáng ngừng thì khí nguy; vì vậy thăng giáng xuất nhập có ở mọi vật.[2]
2. Khí cơ của các tạng phủ
| Tạng phủ | Xu hướng khí cơ | Khi rối loạn (y văn mô tả) |
|---|---|---|
| Phế | Tuyên phát và túc giáng | Ho, khó thở, ngực đầy |
| Tỳ | Chủ thăng thanh | Tiêu chảy, sa tạng, chóng mặt |
| Vị | Chủ giáng trọc | Buồn nôn, nôn, nấc, đầy bụng |
| Can | Sơ tiết, thăng phát | Đau tức sườn, hay giận, uất ức |
| Thận | Nạp khí, tàng tinh | Thở ngắn, hít vào khó |
| Tâm | Tâm hỏa giáng xuống | Mất ngủ, bứt rứt |
Tỳ thăng – Vị giáng ở trung tiêu được xem là “trục” của khí cơ toàn thân; Can thăng – Phế giáng như hai cánh tả hữu; Tâm hỏa giáng – Thận thủy thăng để “thủy hỏa ký tế”.[1]
3. “Cửu khí”: cảm xúc và khí hậu làm khí thay đổi
Thiên «Cử thống luận» nêu chín trạng thái làm khí cơ thay đổi:[3]
| Nguyên nhân | Ảnh hưởng đến khí | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Nộ (giận) | Khí thượng – khí đi lên | Đỏ mặt, đau đầu, chóng mặt |
| Hỷ (mừng quá) | Khí hoãn – khí lơi lỏng | Tinh thần tán loạn |
| Bi (buồn) | Khí tiêu – khí hao | Mệt, hơi thở ngắn |
| Khủng (sợ) | Khí hạ – khí đi xuống | Tiểu tiện không tự chủ |
| Kinh (hoảng) | Khí loạn | Hồi hộp, mất bình tĩnh |
| Tư (lo nghĩ) | Khí kết | Ăn kém, đầy bụng |
| Hàn (lạnh) | Khí thu – co lại | Đau, sợ lạnh |
| Nhiệt (nóng) | Khí tiết – thoát ra | Ra nhiều mồ hôi |
| Lao (quá sức) | Khí hao | Mệt, thở dốc |
Bảng cho thấy YHCT gắn chặt cảm xúc với sinh lý – một nội dung sẽ được bàn thêm ở bài Thần và nhóm bài Bệnh nguyên.[1]
4. Khí hóa
Khí hóa là quá trình biến hóa của tinh, khí, huyết, tân dịch nhờ khí: thức ăn hóa thành tinh khí, tinh hóa thành huyết, tân dịch hóa thành mồ hôi và nước tiểu.[1] Ví dụ quen thuộc là “Bàng quang khí hóa”: nước tiểu được đào thải nhờ khí hóa của Bàng quang và Thận.[1]
5. Các dạng rối loạn khí cơ
| Rối loạn | Nghĩa |
|---|---|
| Khí trệ | Khí vận hành không thông, tắc ở một chỗ |
| Khí nghịch | Khí đi ngược hướng: Phế khí nghịch gây ho, Vị khí nghịch gây nôn |
| Khí hãm | Khí không nâng lên được, gây sa xuống |
| Khí thoát | Khí không giữ được, thoát ra ngoài – tình trạng nặng |
| Khí bế | Khí bế tắc bên trong, có thể gây ngất – tình trạng cấp |
Ngất, khó thở, đau ngực, nôn ra máu là các tình huống cấp cứu, cần gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay, không xử lý bằng lý luận khí cơ.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Mối liên hệ giữa cảm xúc và cơ thể (căng thẳng gây đau đầu, đau dạ dày, rối loạn tiêu hóa) cũng được y học hiện đại thừa nhận, dù được giải thích bằng cơ chế thần kinh – nội tiết chứ không phải “khí”. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Hay giận thì “khí thượng” có thật không?
Đây là cách mô tả của Nội kinh về những gì người xưa quan sát (đỏ mặt, đau đầu khi giận). Giận dữ thường xuyên quả thật không tốt cho sức khỏe, nhưng “khí thượng” là khái niệm cổ truyền, không đo được.
Đầy bụng, ợ hơi có phải “khí trệ”?
Có thể được mô tả như vậy theo YHCT, nhưng đầy bụng, ợ hơi kéo dài cũng có thể do bệnh dạ dày – tá tràng, túi mật… nên cần đi khám.
Kết luận
Khí cơ là sự vận động thăng – giáng – xuất – nhập của khí, mỗi tạng phủ có xu hướng riêng; khí hóa là các biến đổi do khí tạo ra. Cảm xúc và khí hậu có thể làm khí cơ thay đổi theo «cửu khí» của Nội kinh.[2][3][1] Bài tiếp theo: Huyết.
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Lục vi chỉ đại luận» (六微旨大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)