Ngũ vận lục khí: giới thiệu học thuyết vận khí trong Nội kinh
Ngũ vận lục khí (gọi tắt là vận khí) là học thuyết dùng thiên can, địa chi để mô tả chu kỳ biến đổi khí hậu theo năm và mùa, từ đó bàn về ảnh hưởng của khí hậu đến sức khỏe.[1] Bài này chỉ giới thiệu khái niệm cơ bản để đọc hiểu y văn; phần tính toán chi tiết thuộc phạm vi chuyên sâu.
1. Nguồn gốc
Học thuyết vận khí được trình bày chủ yếu trong một nhóm thiên «đại luận» của Tố vấn, mở đầu bằng thiên «Thiên nguyên kỷ đại luận».[1] Nó kết hợp âm dương, ngũ hành với lịch can chi để mô tả khí hậu từng năm.[2]
2. Ngũ vận
“Vận” là năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy vận hành theo năm, xác định bằng thiên can của năm.[2]
| Thiên can | Hóa vận |
|---|---|
| Giáp, Kỷ | Thổ vận |
| Ất, Canh | Kim vận |
| Bính, Tân | Thủy vận |
| Đinh, Nhâm | Mộc vận |
| Mậu, Quý | Hỏa vận |
Mỗi vận lại phân “thái quá” (dư) hay “bất cập” (thiếu) tùy can dương hay can âm.[2]
3. Lục khí
“Khí” là sáu loại khí hậu: phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa, được gắn với tam âm tam dương: Quyết âm phong mộc, Thiếu âm quân hỏa, Thái âm thấp thổ, Thiếu dương tướng hỏa, Dương minh táo kim, Thái dương hàn thủy.[2]
| Khái niệm | Ý nghĩa |
|---|---|
| Chủ khí | Khí hậu thường lệ của sáu giai đoạn trong năm, năm nào cũng như nhau |
| Khách khí | Khí thay đổi theo địa chi của từng năm |
| Tư thiên, tại tuyền | Khách khí chi phối nửa đầu và nửa cuối năm |
Khi chủ khí và khách khí hòa hợp thì khí hậu thuận; khi xung khắc thì thời tiết bất thường, dễ sinh bệnh.[2]
4. Vận dụng trong y học
Theo y văn, vận khí giúp thầy thuốc dự liệu những loại bệnh dễ gặp trong năm và chú ý phòng bệnh, ví dụ năm nhiều thấp thì chú ý bảo vệ Tỳ.[2] Đây là sự mở rộng của quan niệm thiên nhân hợp nhất.
5. Giới hạn cần biết
Ngay trong truyền thống YHCT, nhiều y gia nhấn mạnh không được dùng vận khí một cách máy móc: khí hậu thực tế từng năm, từng vùng và thể trạng từng người quan trọng hơn kết quả tính theo can chi.[2]
Dưới góc nhìn hiện đại, chưa có bằng chứng khoa học cho thấy có thể dự đoán bệnh tật của một năm hay của một người dựa trên can chi. Không nên dựa vào “tính vận khí” để tự chẩn đoán, chọn thời điểm chữa bệnh hay trì hoãn điều trị.
NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Ngũ vận lục khí có giống xem tuổi, xem năm?
Cùng dùng can chi nhưng mục đích khác: trong y học, vận khí bàn về khí hậu và bệnh theo mùa, không dự đoán số mệnh. Dù vậy giá trị thực tiễn của nó còn nhiều tranh luận.
Người học YHCT có cần học vận khí?
Nên biết khái niệm để đọc hiểu Nội kinh và y văn; việc vận dụng chuyên sâu thường chỉ dành cho người nghiên cứu.
Kết luận
Ngũ vận lục khí dùng can chi để mô tả chu kỳ khí hậu qua ngũ vận và lục khí (chủ khí, khách khí), từ đó bàn về bệnh theo năm.[1][2] Đây là phần lý luận cần đọc với tinh thần phê phán và không áp dụng máy móc.
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thiên nguyên kỷ đại luận» (天元紀大論) và các thiên «đại luận» về vận khí
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)