Quan niệm chỉnh thể

Quan niệm chỉnh thể: cơ thể là một khối thống nhất

Quan niệm chỉnh thể là đặc điểm cơ bản của lý luận YHCT: cơ thể là một khối thống nhất lấy ngũ tạng làm trung tâm, nối với nhau qua kinh lạc; một bộ phận bệnh có thể ảnh hưởng toàn thân, và biểu hiện bên ngoài phản ánh tình trạng bên trong.[1]

1. Chỉnh thể quan gồm những gì?

Quan niệm chỉnh thể và biện chứng luận trị thường được giáo trình nêu là hai đặc điểm cơ bản của lý luận YHCT.[1]

2. Ngũ tạng là trung tâm

Năm hệ thống quanh năm tạng

Mỗi tạng nối với một phủ (quan hệ biểu – lý), một thể, một khiếu, một tình chí, tạo nên năm hệ thống chức năng; ví dụ hệ Can: Can – Đởm – cân – mắt – giận.[1] Bảng đầy đủ có trong bài Ngũ hành.

Tâm là “quân chủ”

Thiên «Linh lan bí điển luận» ví các tạng phủ như các quan chức trong triều: «Tâm giả, quân chủ chi quan dã, thần minh xuất yên» (心者，君主之官也，神明出焉) – Tâm là vua, thần minh từ đó mà ra.[2] Ý nói các tạng phủ hoạt động phối hợp dưới sự điều hòa chung, không tạng nào hoạt động riêng lẻ.

Kinh lạc là đường liên lạc

Kinh lạc nối tạng phủ với nhau và với bề mặt cơ thể, chân tay, ngũ quan; nhờ đó khí huyết đi khắp nơi và bệnh ở trong có thể biểu hiện ra ngoài.[1] Có thể xem đường đi của các kinh trên mô hình Kinh Lạc 3D.

3. Ứng dụng trong chẩn đoán: «từ ngoài biết trong»

Câu thường được dẫn: «hữu chư nội tất hình chư ngoại» – có gì ở bên trong ắt hiện ra bên ngoài.[1] Do đó thầy thuốc quan sát sắc mặt, lưỡi, mạch, tiếng nói, giấc ngủ, ăn uống… để suy ra tình trạng tạng phủ.

Các liên hệ này là manh mối để kết hợp trong tứ chẩn, không phải phép thử đơn lẻ để kết luận bệnh.[1]

4. Ứng dụng trong điều trị

Chữa tại chỗ nhưng nghĩ đến toàn thân

Một triệu chứng ở bộ phận này có thể được chữa qua tạng phủ khác: loét miệng tái diễn có thể được quy về Tâm hỏa hoặc Vị nhiệt; đau mắt đỏ có thể quy về Can hỏa.[1] Đây là lý do YHCT hay “chữa ở dưới khi bệnh ở trên”, “chữa ở trong khi bệnh ở ngoài”.

Hình và thần cùng chữa

Vì tình chí ảnh hưởng tạng phủ (giận hại Can, lo nghĩ hại Tỳ…), việc chữa bệnh theo YHCT luôn chú ý đến tinh thần, giấc ngủ và lối sống, không chỉ dùng thuốc.[1]

5. Góc nhìn y học hiện đại

Ý tưởng nhìn người bệnh toàn diện – thể chất, tinh thần, môi trường – cũng là xu hướng của y học hiện đại. Tuy vậy, các liên hệ cụ thể như “Can khai khiếu ra mắt” là khái niệm của hệ lý luận cổ truyền, không phải mô tả giải phẫu: “Can” trong YHCT không đồng nghĩa với lá gan.

NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]

Câu hỏi thường gặp

“Tạng Can” có phải là lá gan?

Không hoàn toàn. Tạng Can trong YHCT là một hệ chức năng (tàng huyết, sơ tiết, chủ cân, khai khiếu ra mắt…), rộng hơn và khác với cơ quan gan trong giải phẫu.[1]

Nhìn lưỡi có tự biết mình bệnh gì không?

Không. Lưỡi chỉ là một trong nhiều thông tin; tự xem lưỡi rồi tự chữa dễ dẫn đến bỏ sót bệnh. Có triệu chứng thì nên đi khám.

Kết luận

Quan niệm chỉnh thể coi cơ thể là một khối thống nhất lấy ngũ tạng làm trung tâm, nối bằng kinh lạc, gắn hình với thần và với môi trường; từ đó YHCT chẩn đoán «từ ngoài biết trong» và điều trị có tính toàn thân.[2][1]

Tài liệu tham khảo

1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
2. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Linh lan bí điển luận» (靈蘭秘典論)
3. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)