Dược Liệu

Bách hợp

Bulbus Lilii

Bách hợp (Bulbus Lilii): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Bách hợp là vảy đã chế biến, phơi khô lấy ở thân hành cây Bách hợp thuộc họ Hoa loa kèn; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính lạnh, quy vào hai kinh Phế, Tâm.[1]

Bách hợp – Dược liệu
Bách hợp

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Bách hợp (Thân hành), Bulbus Lilii”, tập 2, tr. 1069–1070. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Bách hợp.[1]
Tên dược liệu Bulbus Lilii.[1]
Loài cho dược liệu Bách hợp (Lilium brownii F. E. Brown var. viridulum Baker hoặc Lilium pumilum DC.).[1]
Họ Hoa loa kèn (Liliaceae).[1]
Bộ phận dùng Vảy đã chế biến, phơi khô lấy ở thân hành.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Phế, Tâm.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong nước (chiết lạnh) không ít hơn 18,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Vảy hình bầu dục dài, dài 2–5 cm, rộng 1–2 cm, dày 1,3–4 mm ở giữa; mặt ngoài trắng ngà, vàng nâu hoặc hơi tím, có các gân dọc màu trắng, mép mỏng hơi cong vào trong. Chất cứng, dai, mặt gãy trơn bóng như sừng; vị hơi đắng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Không nhầm với các cây “loa kèn” khác

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi lưu ý không nhầm cây bách hợp với cây loa kèn đỏ (Amaryllis belladonna) thuộc họ khác.[2] Thân hành của nhiều cây cảnh họ Thủy tiên có độc; chỉ dùng dược liệu bách hợp có nguồn gốc rõ ràng.

Chế biến và bào chế

Lúc trời khô ráo, đào lấy thân hành, rửa sạch đất cát, phơi hơi se, tách từng vảy rồi phơi khô.[1] Dạng bách hợp tẩm mật: trộn với mật ong và ít nước sôi, sao nhỏ lửa đến khi không dính tay; cứ 100 kg dùng 5 kg mật ong.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi bách hợp đã được phát hiện ở Cao Bằng, Lạng Sơn, vùng Tây Bắc và mọc hoang trên các đồi cỏ ở Sa Pa (Lào Cai); sách lưu ý không nhầm với cây loa kèn đỏ (Amaryllis belladonna).[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi bách hợp vị ngọt, tính lạnh, vào hai kinh Phế, Tâm.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh TâmBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Dưỡng âm, nhuận phế, thanh tâm, an thần.[1]
Chủ trị Âm hư, ho lâu ngày, trong đờm lẫn máu; hư phiền, kinh hãi, tim đập mạnh; mất ngủ, hay ngủ mê, tinh thần hoảng sợ.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc thuốc bột.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi người trúng hàn (cảm lạnh), hàn thấp ứ trệ, tỳ thận dương suy không nên dùng.[1]

Ho ra máu và hồi hộp cần được khám

Ho có đờm lẫn máu, tim đập nhanh kèm đau ngực, khó thở hoặc ngất cần đi khám ngay; không dùng vị thuốc này để trì hoãn chẩn đoán. Mất ngủ kéo dài cũng nên được bác sĩ đánh giá nguyên nhân.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Bách hợp có phải là hoa ly bán ở chợ hoa?

Cùng chi Lilium nhưng vị thuốc là vảy thân hành của các loài được Dược điển quy định, đã chế biến theo chuẩn; không tự đào củ cây cảnh để dùng.[1]

Ho có đờm lẫn máu có dùng bách hợp được không?

Ho ra máu cần đi khám ngay để tìm nguyên nhân; việc dùng bách hợp, nếu có, do thầy thuốc quyết định sau khi đã có chẩn đoán.

Bảo quản

Để nơi thoáng, khô.[1]

Kết luận

Bách hợp – Bulbus Lilii là vị thuốc vị ngọt, tính lạnh, quy kinh Phế, Tâm, được Dược điển ghi công năng dưỡng âm, nhuận phế, thanh tâm, an thần.[1] Ho ra máu, hồi hộp kèm đau ngực cần được khám trước khi nghĩ đến dùng thuốc.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bách hợp (Thân hành), Bulbus Lilii, tr. 1069–1070
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Bách hợp”, tr. 719–720

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ