Địa du (Radix Sanguisorbae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Địa du là rễ phơi hoặc sấy khô của cây Địa du thuộc họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chua, chát, tính hơi lạnh, quy vào hai kinh Can, Đại trường.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Địa du.[1] |
| Tên dược liệu | Radix Sanguisorbae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Địa du (Sanguisorba officinalis L.) hoặc Địa du lá dài [Sanguisorba officinalis L. var. longifolia (Bert.) Yu et Li].[1] |
| Họ | Hoa hồng (Rosaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), chua (toan), chát (sáp), tính hơi lạnh (vi hàn).[1] |
| Quy kinh | Can, Đại trường.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Tanin (taninoid) không dưới 10,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ hình thoi hoặc hình trụ không đều, hơi cong, dài 5–25 cm, đường kính 0,5–2 cm; mặt ngoài nâu tro, nâu hoặc tía thẫm, thô, có nếp nhăn dọc và vân nứt ngang. Chất cứng; mặt bẻ phần vỏ nhiều sợi dạng bông, gỗ vàng hoặc nâu vàng. Lát cắt màu đỏ tía hoặc nâu. Không mùi, vị hơi đắng, săn.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Đào rễ vào mùa xuân khi cây sắp nảy chồi hoặc mùa thu khi cây khô, bỏ rễ con, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.[1]
Dược điển ghi hai dạng: địa du phiến (ủ mềm, thái lát dày) và địa du thán (sao to lửa đến khi ngoài đen sém, trong vàng hoặc nâu).[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi địa du vị đắng, chua, chát, tính hơi lạnh, vào hai kinh Can, Đại trường.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Lương huyết chỉ huyết, giải độc, liễm nhọt.[1] |
| Chủ trị | Đại tiểu tiện ra máu, trĩ ra máu, lỵ ra máu; băng huyết, rong huyết; bỏng nước, bỏng lửa; mụn nhọt thũng độc.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 9–15 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng ngoài lượng thích hợp, tán bột đắp nơi đau.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Chuyên luận Địa du trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bỏng có tự đắp bột địa du được không?
Bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng ở mặt, tay, bộ phận sinh dục hoặc ở trẻ nhỏ phải đến cơ sở y tế; không đắp bột thuốc lên vết bỏng khi chưa được hướng dẫn để tránh nhiễm trùng.
Đi ngoài ra máu có tự dùng địa du được không?
Không. Đi ngoài ra máu cần khám để loại trừ trĩ nặng, polyp, ung thư đại trực tràng.
Bảo quản
Để nơi khô, thoáng.[1]
Kết luận
Địa du – Radix Sanguisorbae là vị thuốc vị đắng, chua, chát, tính hơi lạnh, quy kinh Can, Đại trường, được Dược điển ghi công năng lương huyết chỉ huyết, giải độc, liễm nhọt.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Địa du (Rễ), Radix Sanguisorbae, tr. 1163–1164