Dược Liệu

Diệp hạ châu

Herba Phyllanthi urinariae

Diệp hạ châu (Herba Phyllanthi urinariae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Diệp hạ châu là toàn cây tươi hoặc phơi sấy khô của cây Chó đẻ răng cưa thuộc họ Thầu dầu; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, đắng, tính mát, quy vào hai kinh Can, Phế.[1]

Diệp hạ châu – Dược liệu
Diệp hạ châu

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Diệp hạ châu, Herba Phyllanthi urinariae”, tập 2, tr. 1142–1143. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Diệp hạ châu (Chó đẻ răng cưa).[1]
Tên dược liệu Herba Phyllanthi urinariae.[1]
Loài cho dược liệu Chó đẻ răng cưa (Phyllanthus urinaria L.).[1]
Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae).[1]
Bộ phận dùng Toàn cây tươi hoặc đã phơi sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), đắng (khổ), tính mát (lương).[1]
Quy kinh Can, Phế.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 7,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Cây cao khoảng 30 cm, thân gần nhẵn, nhiều cành nhỏ màu hơi tía. Lá mọc so le xếp thành hai dãy sít nhau trông như lá kép lông chim, phiến thuôn bầu dục dài 5–15 mm. Hoa trắng nhỏ mọc dưới lá; quả nang hình cầu, mặt ngoài sần sùi.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Diệp hạ châu và diệp hạ châu đắng

Dược điển có hai chuyên luận riêng: diệp hạ châu (Phyllanthus urinaria) và diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus). Hai loài khác nhau; bài này nói về Phyllanthus urinaria.

Chế biến và bào chế

Thu hái quanh năm, tốt nhất vào vụ hè thu; rửa sạch dùng tươi, hoặc cắt đoạn phơi khô; có thể phơi gần khô rồi bó lại phơi âm can tiếp đến khô; khi dùng rửa qua, cắt đoạn 5–6 cm.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi cây chó đẻ răng cưa mọc hoang ở khắp nơi trong nước ta cũng như các nước vùng nhiệt đới; người ta dùng toàn cây hái về làm thuốc.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi diệp hạ châu vị ngọt, đắng, tính mát, vào hai kinh Can, Phế.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh PhếBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Tiêu độc, sát trùng, tiêu viêm, tán ứ, thông huyết.[1]
Chủ trị Viêm họng; mụn nhọt; viêm da thần kinh, chàm; sản hậu ứ huyết đau bụng.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 8–20 g mỗi ngày dược liệu khô, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi phụ nữ có thai không dùng.[1]

Về sản phẩm diệp hạ châu “giải độc gan, chữa viêm gan B”

Chuyên luận Diệp hạ châu trong Dược điển Việt Nam V không ghi chủ trị viêm gan.[1] Viêm gan B, C cần được bác sĩ theo dõi, xét nghiệm định kỳ và điều trị bằng thuốc kháng virus khi có chỉ định; không tự ngừng thuốc hay bỏ tái khám để dùng sản phẩm thảo dược. Người có bệnh gan, đang dùng nhiều thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Diệp hạ châu có chữa khỏi viêm gan B?

Không có căn cứ trong chuyên luận Dược điển để nói vậy.[1] Viêm gan B cần theo dõi và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.

Ai không được dùng?

Dược điển ghi phụ nữ có thai không dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, tránh ẩm, mốc, mọt.[1]

Kết luận

Diệp hạ châu – Herba Phyllanthi urinariae là cây chó đẻ răng cưa, vị ngọt, đắng, tính mát, quy kinh Can, Phế, được Dược điển ghi công năng tiêu độc, tiêu viêm, tán ứ, thông huyết.[1] Phụ nữ có thai không dùng; không dùng thay thuốc điều trị viêm gan virus.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Diệp hạ châu, Herba Phyllanthi urinariae, tr. 1142–1143
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Chó đẻ răng cưa”, tr. 97–98

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ