Ké đầu ngựa (Xanthium strumarium L.): đặc điểm, thương nhĩ tử, công dụng và độc tính cần biết
Ké đầu ngựa là cây thảo họ Cúc (Asteraceae), tên khoa học Xanthium strumarium L. Quả của cây là vị thuốc thương nhĩ tử, được Đông y dùng để trị phong hàn, đau nhức khớp và nghẹt mũi chảy nước.[1] Ở Việt Nam, cây còn gắn với một chương trình y tế đáng chú ý. Năm 1969–1970, nhóm của GS. Đỗ Tất Lợi phân tích thấy cây chứa khoảng 200 µg iod trong mỗi gam lá hoặc thân, và cao ké đầu ngựa đã được dùng để phòng chữa bướu cổ ở các lâm trường miền núi.[1] Một bài tổng quan năm 2019 ghi nhận từ cây đã phân lập được hơn 170 hợp chất, trong đó có nhóm glycosid độc như atractylosid.[2] Vì vậy, đây là vị thuốc có ích nhưng không được tự ý dùng liều cao hay kéo dài.

Bài viết tổng hợp dữ kiện từ sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi và tổng quan khoa học trên tạp chí Molecules.
1. Ké đầu ngựa là cây gì?
Tên “ké đầu ngựa” xuất phát từ quả có nhiều gai móc, dễ bám vào lông ngựa và lông các loài vật khác. Theo GS. Đỗ Tất Lợi, cây còn có tên thương nhĩ (tên Trung Quốc) và phắt ma (tên của đồng bào Thổ). Quả được gọi là thương nhĩ tử (Fructus Xanthii); cao nấu từ cây gọi là thương nhĩ cao hay vạn ứng cao.[1] Ở Trung Quốc, thương nhĩ tử đã được ghi trong Dược điển từ năm 1963.[2]
| Đặc điểm | Thông tin |
|---|---|
| Tên khoa học | Xanthium strumarium L.[1] |
| Họ | Cúc (Asteraceae)[1] |
| Tên khác | Thương nhĩ, phắt ma; quả: thương nhĩ tử[1] |
| Bộ phận dùng | Quả; toàn cây trên mặt đất (bỏ rễ)[1] |
| Tính vị, quy kinh (sách cổ) | Vị ngọt, tính ôn, hơi độc; vào kinh Phế[1] |
| Số hợp chất đã phân lập | Hơn 170[2] |
| Thành phần cần lưu ý | Atractylosid, carboxyatractylosid (độc)[1][2] |
2. Nhận biết cây ké đầu ngựa
Hình thái
Ké đầu ngựa là cây thảo nhỏ, có thể cao tới khoảng 2 m, thân có rãnh dọc. Lá mọc so le, hình gần tam giác, mép có răng cưa, đôi khi xẻ 3–5 thùy, phủ lông cứng ngắn. Cụm hoa hình đầu: đầu hoa ở trên chỉ có hoa lưỡng tính, đầu hoa ở dưới chỉ có hoa cái nằm trong hai lá bắc có gai. Quả giả hình thoi, phủ đầy gai móc, bổ đôi ra thấy hai quả thật bên trong.[1]
Phân bố
Cây mọc hoang khắp nơi ở Việt Nam, thường gặp ở bãi hoang, bờ ruộng và ven đường.[1] Cây cũng dễ trồng: gieo hạt vào mùa xuân, mỗi hốc 3–4 hạt, cách nhau 50–60 cm.[1]
3. Thu hái và chế biến
Toàn cây được thu hái từ tháng 5 đến tháng 9 để nấu cao, còn quả hái khi chín vào cuối mùa hè, đầu mùa thu.[1] Trong y học cổ truyền Trung Quốc, quả phải được sao đến khi có màu vàng nhạt trước khi dùng, nhằm giảm độc tính và tăng hiệu quả.[2]
Hàn Quốc đặt ra tiêu chuẩn cho dược liệu này: độ ẩm dưới 12%, tro toàn phần 8%, tro không tan trong acid dưới 3%, chất chiết được bằng cồn ít nhất 8%.[1]
4. Thành phần hóa học
Các nhóm chất chính
Theo các tài liệu được GS. Đỗ Tất Lợi tổng hợp, quả chứa khoảng 30% chất béo, 1,27% một glycosid tên xanthostrumarin, 3,3% nhựa và vitamin C. Từ cây còn phân lập được các lacton sesquiterpen nhóm xanthanolid như xanthinin, xanthanol, isoxanthanol.[1] Bài tổng quan năm 2019 liệt kê 173 hợp chất, thuộc nhiều nhóm như sesquiterpen, phenolic, lignan, steroid và glycosid. Dược điển Trung Quốc dùng atractylosid và acid chlorogenic làm chất đánh dấu để kiểm tra chất lượng thương nhĩ tử.[2]
Hàm lượng iod
Đây là phát hiện mang dấu ấn Việt Nam. Phân tích năm 1969–1970 của Đỗ Tất Lợi, Phạm Kim Loan và Nguyễn Văn Cát cho kết quả như sau:[1]
| Mẫu | Iod (µg/g) |
|---|---|
| Lá hoặc thân | Khoảng 200 |
| Quả | 220–230 |
| Cao nấu 15 phút | Khoảng 300 |
| Cao nấu 5 giờ | 420–430 |
Nguồn: Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.[1]
Nhóm chất độc
Quả chứa atractylosid, còn vỏ gai chứa carboxyatractylosid.[2] GS. Đỗ Tất Lợi mô tả chất này có tác dụng hạ đường huyết mạnh và độc.[1]
5. Tác dụng: Đông y, dân gian và nghiên cứu
Theo Đông y
Sách cổ ghi thương nhĩ tử vị ngọt, tính ôn, hơi độc, vào kinh Phế, có tác dụng làm ra mồ hôi, trừ phong. Vị thuốc được dùng cho chứng phong hàn, đau nhức khớp, tê thấp, co quắp tay chân, mắt mờ. Sách cũng lưu ý chỉ dùng khi bệnh do phong hàn, không dùng cho chứng phong nhiệt.[1]
Kinh nghiệm hiện đại được ghi nhận
GS. Đỗ Tất Lợi ghi nhận ké đầu ngựa được dùng cho mụn nhọt, lở loét, bướu cổ, đau lưng, mẩn ngứa, đau răng, viêm họng và viêm mũi.[1] Sách dẫn hai báo cáo có số liệu:
- Năm 1959, một phòng khám da liễu ở Giang Tây (Trung Quốc) dùng cao quả cho 22 bệnh nhân bệnh da: 11 người khỏi, 8 người đỡ nhiều, 3 người đỡ ít.[1]
- Năm 1969–1970, cao ké đầu ngựa có iod được dùng chữa bướu cổ tại các lâm trường miền núi Việt Nam, với tỷ lệ hiệu quả được báo cáo trên 80%.[1]
Cả hai báo cáo đều không có nhóm đối chứng, nên chỉ có giá trị tham khảo.
Nghiên cứu dược lý
Tổng quan năm 2019 ghi nhận các tác dụng được nghiên cứu trên thực nghiệm gồm chống viêm mũi dị ứng, chống viêm, giảm đau, kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa, hạ đường huyết, hạ mỡ máu, kháng virus và chống khối u.[2] Tác dụng chống viêm mũi dị ứng phù hợp với kinh nghiệm dùng thương nhĩ tử cho chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi. Trong y học cổ truyền Trung Quốc có hơn 60 bài thuốc chứa thương nhĩ tử.[2]
6. Cách dùng ghi trong sách (tham khảo cho người kê đơn)
Sách của GS. Đỗ Tất Lợi mô tả cách nấu cao ké đầu ngựa: toàn cây thu hái tháng 5–9, phơi khô, thái nhỏ, nấu với nước, lọc rồi cô thành cao mềm. Liều ghi trong sách là 6–8 g cao mỗi ngày, hòa nước ấm uống, dùng từ nửa tháng đến 2 tháng. Sách lưu ý cao dễ lên men, có thể làm bật nút chai.[1]
Một số cách dùng khác được ghi nhận:[1]
- Chảy nước mũi trong: quả sao tán bột, mỗi ngày 4–8 g.
- Bướu cổ: sắc quả hoặc cây khoảng 15 phút, mỗi ngày 4–5 g.
- Đau răng: sắc nước ngậm rồi nhổ đi, làm nhiều lần.
7. Độc tính và lưu ý an toàn
Độc tính của ké đầu ngựa liên quan chủ yếu đến nhóm atractylosid và carboxyatractylosid, có nhiều trong quả và vỏ gai.[1][2] Việc sao quả trước khi dùng là bước chế biến nhằm giảm độc.[2] Một số điểm cần lưu ý:
- Không tự ý dùng liều cao, kéo dài hoặc dùng quả sống.
- Người bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, vì sách ghi nhận hoạt chất có tác dụng hạ đường huyết mạnh.[1]
- Bệnh tuyến giáp: cây chứa iod, nên người bị cường giáp hoặc đang điều trị bệnh tuyến giáp cần hỏi bác sĩ. Bướu cổ cũng có nhiều nguyên nhân, không phải loại nào cũng do thiếu iod.
- Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ em: không tự dùng.
Sách cổ còn khuyên kiêng thịt lợn và thịt ngựa khi dùng thuốc, nhưng một bệnh viện ở Giang Tây ghi nhận bệnh nhân không kiêng vẫn không gặp tác dụng độc.[1]
Câu hỏi thường gặp
Thương nhĩ tử và ké đầu ngựa khác nhau thế nào?
Thương nhĩ tử là tên vị thuốc chỉ phần quả của cây ké đầu ngựa.[1]
Vì sao ké đầu ngựa được dùng chữa bướu cổ?
Vì cây chứa iod, khoảng 200 µg/g ở lá, thân và tới 430 µg/g trong cao nấu lâu.[1] Hiện nay việc phòng bướu cổ do thiếu iod chủ yếu dựa vào muối iod. Người có bướu cổ cần được khám để biết nguyên nhân.
Ké đầu ngựa có độc không?
Có. Sách cổ xếp vị thuốc vào loại hơi độc, và khoa học đã xác định các glycosid độc trong quả và vỏ gai.[1][2]
Bảo quản
Quả và cây khô để nơi khô ráo, thoáng mát. Cao cần đựng trong lọ kín, để nơi mát vì dễ lên men.[1]
Kết luận
Ké đầu ngựa là cây thuốc vừa quen thuộc vừa có lịch sử đặc biệt ở Việt Nam, từ vị thương nhĩ tử trị phong hàn, nghẹt mũi đến cao chữa bướu cổ nhờ hàm lượng iod. Khoa học đã xác định hàng trăm hợp chất và nhiều tác dụng trên thực nghiệm, đồng thời cũng xác nhận nhóm chất độc trong quả. Vì vậy vị thuốc cần được chế biến đúng cách và dùng theo chỉ định của thầy thuốc.
Tài liệu tham khảo
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục “Cây ké đầu ngựa”, tr. 78–79 (bản đăng lại tại vnras.com).
- Fan W, Fan L, Peng C và cộng sự. Traditional Uses, Botany, Phytochemistry, Pharmacology, Pharmacokinetics and Toxicology of Xanthium strumarium L.: A Review. Molecules. 2019;24(2):359. doi:10.3390/molecules24020359