Bách bộ (Radix Stemonae tuberosae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Bách bộ là rễ củ phơi hoặc sấy khô của cây Bách bộ, họ Bách bộ; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, đắng, tính hơi ấm, quy vào kinh Phế.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Bách bộ (rễ củ).[1] |
| Tên dược liệu | Radix Stemonae tuberosae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Bách bộ (Stemona tuberosa Lour.).[1] |
| Họ | Bách bộ (Stemonaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Rễ củ phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị ngọt (cam), đắng (khổ), tính hơi ấm (vi ôn).[1] |
| Quy kinh | Phế.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…). Dược liệu phải chứa ít nhất 0,50 % alcaloid toàn phần.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Rễ củ hình trụ cong queo, dài 10–20 cm, đường kính 1–2 cm, thường để nguyên hoặc bổ đôi; mặt ngoài màu vàng nâu nhạt, nhiều nếp nhăn dọc; mô mềm vỏ khá dày màu vàng nâu, lõi giữa trắng ngà.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Đào rễ củ lúc trời khô ráo, tốt nhất vào mùa thu khi lá bắt đầu chuyển vàng; rửa sạch, cắt bỏ rễ con hai đầu, đồ vừa chín hoặc nhúng nước sôi, củ nhỏ để nguyên, củ to bổ đôi, phơi hoặc sấy ở 50–60 °C.[1] Dạng bách bộ tẩm mật: lát bách bộ trộn mật ong luyện với nước sôi, ủ 30 phút rồi sao nhỏ lửa đến khi không dính tay (100 kg dùng 12,5 kg mật ong).[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi bách bộ vị ngọt, đắng, tính hơi ấm, vào kinh Phế.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Ôn phế, nhuận phế, chỉ ho, sát trùng.[1] |
| Chủ trị | Ho mới hoặc ho lâu ngày, ho lao, viêm phế quản mạn tính. Dùng ngoài trị chấy, rận, ghẻ lở, giun kim, ngứa âm hộ.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 8–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, cao, viên hoặc bột; dùng ngoài lượng thích hợp, nấu nước để rửa hoặc nấu cao để bôi, xoa.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi tỳ vị hư hàn không dùng.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài.
Ho lao phải được điều trị bằng phác đồ chống lao của ngành y tế, không thay bằng thuốc nam. Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu cần đi khám. Bách bộ dùng ngoài trị chấy rận, ghẻ không bôi lên vết thương hở rộng; trẻ nhỏ cần hỏi bác sĩ.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bách bộ có chữa được ho lao?
Dược điển ghi chủ trị có ho lao;[1] nhưng lao phổi bắt buộc điều trị bằng thuốc chống lao theo chương trình chống lao quốc gia.
Bách bộ có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Chỉ khái tán dùng Bách bộ cùng Tử uyển để chỉ ho.
Bảo quản
Để nơi khô ráo, tránh ẩm, mốc.[1]
Kết luận
Bách bộ – Radix Stemonae tuberosae là rễ củ cây bách bộ, vị ngọt, đắng, tính hơi ấm, quy kinh Phế, được Dược điển ghi công năng ôn phế, nhuận phế, chỉ ho, sát trùng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bách bộ (Rễ), Radix Stemonae tuberosae, tr. 1068–1069