Bạch tật lê (Fructus Tribuli terrestris): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Bạch tật lê là quả chín phơi khô của cây Bạch tật lê (Tribulus terrestris L.), họ Tật lê; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính hơi ấm, hơi độc, quy vào kinh Can, Phế.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Bạch tật lê (thích tật lê).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Tribuli terrestris.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Bạch tật lê (Tribulus terrestris L.).[1] |
| Họ | Tật lê (Zygophyllaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả chín phơi khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), đắng (khổ), tính hơi ấm (vi ôn), hơi độc.[1] |
| Quy kinh | Can, Phế.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả hình cầu, đường kính 12–15 mm; vỏ quả màu lục hơi vàng, có các gờ dọc và nhiều gai nhỏ xếp đối xứng (một đôi gai dài, một đôi gai ngắn); hai mặt bên thô ráp, có vân mạng lưới, màu trắng xám; chất cứng, không mùi, vị đắng, cay.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa thu khi quả chín, cắt cả cây, phơi khô, thu lấy quả, bỏ gai cứng.[1] Tật lê: loại tạp chất, rửa sạch, bỏ gai cứng còn sót, phơi khô; tật lê sao: sao nhỏ lửa đến màu hơi vàng.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi bạch tật lê vị cay, đắng, tính hơi ấm, hơi độc, vào kinh Can, Phế.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Bình can giải uất, hoạt huyết, khu phong, sáng mắt, ngừng ngứa.[1] |
| Chủ trị | Nhức đầu, chóng mặt; ngực sườn đau trướng, tắc sữa, viêm (nhọt) vú; đau mắt đỏ kéo màng mắt; phong chẩn, ngứa.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi mục kiêng kỵ riêng nhưng ghi vị thuốc hơi độc – không dùng quá liều, không tự dùng kéo dài.[1]
Vị thuốc hơi độc theo Dược điển. Đau đầu dữ dội đột ngột, chóng mặt kèm yếu liệt, đau mắt đỏ giảm thị lực cần đi khám ngay. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bạch tật lê có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: bình can giải uất, hoạt huyết, khu phong, sáng mắt, ngừng ngứa.[1]
Ai không nên dùng bạch tật lê?
Dược điển không ghi mục kiêng kỵ riêng nhưng ghi vị thuốc hơi độc – không dùng quá liều, không tự dùng kéo dài.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh mốc.[1]
Kết luận
Bạch tật lê – Fructus Tribuli terrestris vị cay, đắng, tính hơi ấm, quy kinh Can, Phế, được Dược điển ghi công năng bình can giải uất, hoạt huyết, khu phong, sáng mắt, ngừng ngứa.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Bạch tật lê (Quả), Fructus Tribuli terrestris, tr. 1075–1076