Dược Liệu

Cà độc dược

Flos Daturae metelis

Cà độc dược (Flos Daturae metelis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Cà độc dược là hoa phơi hay sấy khô của cây Cà độc dược thuộc họ Cà; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính ấm, có độc, quy vào hai kinh Phế, Can.[1]

Cà độc dược – Dược liệu
Cà độc dược

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: CÓ ĐỘC. Cà độc dược chứa các alcaloid kháng cholinergic (như scopolamin, hyoscyamin); Dược điển ghi liều rất nhỏ (dưới 1 g hoa mỗi ngày) và giới hạn tối đa khi dùng dạng thuốc hút.[1] Ăn nhầm hạt, hoa, lá có thể gây ngộ độc: khô miệng, da nóng đỏ, giãn đồng tử, nhìn mờ, tim nhanh, kích động, ảo giác, co giật – cần cấp cứu ngay. Trẻ em hay hái hoa, quả gai chơi: cần để xa tầm tay.
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Cà độc dược (Hoa), Flos Daturae metelis”, tập 2, tr. 1090–1091. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Cà độc dược (hoa).[1]
Tên dược liệu Flos Daturae metelis.[1]
Loài cho dược liệu Cà độc dược (Datura metel L.). Dược điển còn có chuyên luận riêng cho lá cà độc dược.[1]
Họ Cà (Solanaceae).[1]
Bộ phận dùng Hoa phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), tính ấm (ôn), có độc.[1]
Quy kinh Phế, Can.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Hoa khô thường nhàu nát, hình dải; hoa chưa nở dài 3–5 cm, hoa đã nở dài 7–12 cm; đài hình ống dài bằng 2/5 tràng hoa, màu lục xám hoặc vàng nhạt; tràng hình loa kèn.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Từ tháng 4 đến tháng 11, thu hái hoa lúc bắt đầu nở, phơi hoặc sấy khô ở nhiệt độ thấp.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi cà độc dược vị cay, tính ấm, có độc, vào hai kinh Phế, Can.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh CanBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Bình suyễn, chỉ khái, giải co cứng, chỉ thống.[1]
Chủ trị Ho suyễn khò khè; thượng vị đau có cảm giác lạnh; phong thấp tê đau; trẻ em co giật mạn tính.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 0,3–0,6 g mỗi ngày, dạng thuốc hoàn; dạng thuốc hút không quá 1,5 g dược liệu mỗi ngày theo Dược điển[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Cà độc dược (Hoa) trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; đây là vị thuốc có độc, việc dùng bắt buộc theo chỉ định và theo dõi của thầy thuốc.[1]

Người cần tránh tuyệt đối

Thuốc kháng cholinergic có thể làm nặng thêm bệnh glôcôm góc đóng, phì đại tuyến tiền liệt gây bí tiểu, nhịp tim nhanh; người có các bệnh này, người già, trẻ nhỏ không tự dùng. Người hen suyễn cần dùng thuốc xịt theo bác sĩ, không tự hút lá, hoa cà độc dược.

Nếu nghi ngộ độc

– Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất; mang theo gói thuốc, chai rượu ngâm hoặc phần dược liệu còn lại.

– Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật; không cho uống thêm “thuốc giải” dân gian.

– Để thuốc có độc ngoài tầm tay trẻ em, ghi nhãn rõ ràng; không ngâm rượu thuốc độc chung với rượu uống.

– Không tự hái, tự chế, tự tăng liều; chỉ dùng dược liệu đã chế biến đạt chuẩn, theo đơn của thầy thuốc có chuyên môn.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Hút thuốc lá cà độc dược chữa hen có an toàn?

Dược điển có ghi dạng thuốc hút với giới hạn liều chặt chẽ,[1] nhưng hen suyễn hiện có thuốc xịt hiệu quả và an toàn hơn; tự hút lá, hoa dễ quá liều, ngộ độc.

Cây cà độc dược trồng làm cảnh có nguy hiểm?

Có. Toàn cây có độc; trẻ em có thể ăn nhầm hạt, hoa. Cần để xa tầm tay trẻ em.

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt; cất riêng, ghi nhãn thuốc độc.[1]

Kết luận

Cà độc dược – Flos Daturae metelis là hoa cà độc dược, vị cay, tính ấm, có độc, quy kinh Phế, Can, được Dược điển ghi công năng bình suyễn, chỉ khái, giải co cứng, chỉ thống.[1] Liều rất nhỏ, chỉ dùng theo đơn; ăn nhầm cần cấp cứu.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Cà độc dược (Hoa), Flos Daturae metelis, tr. 1090–1091

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ