Dược Liệu

Mộc qua

Fructus Chaenomelis

Mộc qua (Fructus Chaenomelis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Mộc qua là quả chín đã chế biến, phơi hay sấy khô của cây Mộc qua thuộc họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, tính ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Can, Phế.[1]

Mộc qua – Dược liệu
Mộc qua

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Mộc qua (Quả), Fructus Chaenomelis”, tập 2, tr. 1253–1254. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Mộc qua.[1]
Tên dược liệu Fructus Chaenomelis.[1]
Loài cho dược liệu Mộc qua [Chaenomeles speciosa (Sweet) Nakai].[1]
Họ Hoa hồng (Rosaceae).[1]
Bộ phận dùng Quả chín đã chế biến, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị chua (toan), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Can, Phế.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu không ít hơn 15,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả thuôn dài, bổ dọc thành hai nửa, dài 4–9 cm, rộng 2–5 cm, dày 1–2,5 cm; mặt ngoài đỏ tía hoặc nâu đỏ, nếp nhăn sâu không đều, mép mặt bổ cong vào trong.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Mộc qua không phải quả đu đủ

Trong tiếng Trung, đu đủ đôi khi cũng được gọi là “mộc qua”. Vị thuốc mộc qua trong Dược điển là quả cây Chaenomeles speciosa họ Hoa hồng,[1] hoàn toàn khác đu đủ.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa hạ hoặc thu, hái quả màu vàng hơi xanh lục, luộc đến khi vỏ chuyển màu trắng hơi xám, bổ đôi dọc và phơi khô.[1] Khi dùng rửa sạch, ủ mềm hay đồ kỹ, thái lát mỏng, phơi khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi mộc qua vị chua, tính ấm, vào các kinh Tỳ, Vị, Can, Phế.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh CanKinh PhếBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Bình can dương, thư cân, hòa vị, hóa thấp.[1]
Chủ trị Phong hàn thấp tý, thắt lưng gối nặng nề đau nhức; cân mạch co rút; hoắc loạn, chuột rút; cước khí.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–9 g mỗi ngày, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Mộc qua trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Đau nhức xương khớp cần được chẩn đoán

“Phong thấp” trong Y học cổ truyền gồm nhiều bệnh khác nhau của y học hiện đại: thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, gút, thoát vị đĩa đệm, loãng xương… Khớp sưng nóng đỏ đột ngột kèm sốt, đau lưng kèm yếu chân hoặc rối loạn tiểu tiện, đau sau chấn thương nghi gãy xương cần đi khám ngay. Người đang dùng thuốc điều trị khớp (thuốc chống viêm, corticoid, thuốc ức chế miễn dịch) không tự ngừng thuốc để dùng thảo dược.

Chuột rút hay tái phát, nhất là kèm nôn, tiêu chảy, cần bù nước và điện giải; tiêu chảy, nôn nhiều (chứng “hoắc loạn”) có thể gây mất nước nguy hiểm, cần đến cơ sở y tế.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Mộc qua có phải đu đủ?

Không. Mộc qua là quả cây Chaenomeles họ Hoa hồng.[1]

Mộc qua có chữa chuột rút?

Dược điển ghi chủ trị chuột rút, cân mạch co rút theo ngôn ngữ Y học cổ truyền;[1] chuột rút tái phát nhiều cần đi khám để tìm nguyên nhân (thiếu điện giải, bệnh mạch máu, thần kinh, tác dụng phụ của thuốc).

Bảo quản

Để nơi khô, tránh ẩm, mốc mọt.[1]

Kết luận

Mộc qua – Fructus Chaenomelis là vị thuốc vị chua, tính ấm, quy kinh Tỳ, Vị, Can, Phế, được Dược điển ghi công năng bình can dương, thư cân, hòa vị, hóa thấp.[1] Không nhầm với quả đu đủ.

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mộc qua (Quả), Fructus Chaenomelis, tr. 1253–1254

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ