Dược Liệu

Mộc hương

Radix Saussureae lappae

Mộc hương (Radix Saussureae lappae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Mộc hương là rễ đã phơi hay sấy khô của cây Mộc hương thuộc họ Cúc; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, tính ấm, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Can.[1]

Mộc hương – Dược liệu
Mộc hương

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Mộc hương (Rễ), Radix Saussureae lappae”, tập 2, tr. 1252–1253. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Mộc hương (vân mộc hương, quảng mộc hương).[1]
Tên dược liệu Radix Saussureae lappae.[1]
Loài cho dược liệu Mộc hương, còn gọi Vân mộc hương, Quảng mộc hương [Saussurea lappa (DC.) C. B. Clarke].[1]
Họ Cúc (Asteraceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ đã phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), cay (tân), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Can.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Tinh dầu không ít hơn 0,4%.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Rễ hình trụ tròn hoặc hình chùy, dài 5–15 cm, đường kính 0,5–5 cm; mặt ngoài vàng nâu đến nâu nhạt, có vết nhăn và rãnh dọc rõ. Thể chất hơi cứng, khó bẻ, vết bẻ không phẳng màu vàng nâu hoặc nâu xám. Mùi thơm hắc đặc biệt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Trên thị trường còn có thổ mộc hương (Inula helenium) là vị khác, không thay cho mộc hương trong Dược điển.[2]

Chế biến và bào chế

Đào lấy rễ, rửa sạch, bỏ rễ con và thân lá sót lại (có khi bỏ cả lớp bần), cắt khúc 5–15 cm, phơi trong bóng râm hoặc sấy ở nhiệt độ thấp đến khô.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi ta vẫn phải nhập mộc hương, trong khi chính Trung Quốc cũng nhập vị quảng mộc hương có nguồn gốc Ấn Độ (sau di thực sang Vân Nam nên còn gọi là vân mộc hương). Trên thị trường còn có “thổ mộc hương” (Inula helenium) là vị khác.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi mộc hương vị đắng, cay, tính ấm, vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Can.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh Đại trườngKinh CanBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Hành khí chỉ thống, kiện tỳ hòa vị.[1]
Chủ trị Khí trệ, ngực bụng đầy trướng; đau bụng; nôn mửa; lỵ, ỉa chảy.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc bột.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi các chứng bệnh do khí hư, huyết hư mà táo thì không dùng.[1]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Mộc hương có dùng cho người đau bụng do táo bón lâu ngày?

Dược điển ghi chứng do khí hư, huyết hư mà táo thì không dùng mộc hương;[1] đau bụng kéo dài cần được khám để tìm nguyên nhân.

Mộc hương ta và mộc hương nhập khác nhau?

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi mộc hương vẫn phải nhập, gốc từ Ấn Độ, sau di thực sang Vân Nam; “thổ mộc hương” là vị khác.[2]

Bảo quản

Để nơi khô, mát, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Mộc hương – Radix Saussureae lappae là vị thuốc vị đắng, cay, tính ấm, quy kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Can, được Dược điển ghi công năng hành khí chỉ thống, kiện tỳ hòa vị.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mộc hương (Rễ), Radix Saussureae lappae, tr. 1252–1253
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Mộc hương”, tr. 396–397

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ