Kiện tỳ hoàn: thành phần, công năng và phân tích
Kiện tỳ hoàn kết hợp “bổ” và “tiêu”: khung Tứ quân tử thang bổ tỳ, cộng nhóm tiêu thực (Sơn tra, Thần khúc, Mạch nha) và hành khí.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Bạch truật | Quân | — | 9–15 g | |
| Phục linh | Quân | — | 9–12 g | |
| Nhân sâm | Thần | — | 6–9 g | |
| Sơn dược (Hoài sơn) | Thần | — | 6–9 g | |
| Nhục đậu khấu | Thần | — | 6–9 g | |
| Sơn tra | Thần | — | 6–9 g | |
| Thần khúc | Thần | — | 6–9 g | |
| Mạch nha | Thần | — | 6–9 g | |
| Mộc hương | Tá | — | 3–6 g | |
| Sa nhân | Tá | — | 6–9 g | |
| Trần bì | Tá | — | 6–9 g | |
| Hoàng liên | Tá | — | 3–6 g | |
| Cam thảo | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhBạch truật9–15 gKiện tỳPhục linh9–12 gKiện tỳ thẩm thấp
- ThầnHỗ trợ vị quânNhân sâm6–9 gBổ khíSơn dược (Hoài sơn)6–9 gBổ tỳNhục đậu khấu6–9 gÔn trung sáp tràngSơn tra6–9 gTiêu thựcThần khúc6–9 gTiêu thựcMạch nha6–9 gTiêu thực
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụMộc hương3–6 gHành khíSa nhân6–9 gHành khí hòa vịTrần bì6–9 gLý khíHoàng liên3–6 gThanh nhiệt do tích
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo3–6 gĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Kiện tỳ hòa vị, tiêu thực chỉ tả.[1][2]
Chủ trị: Tỳ hư thực tích: ăn kém, khó tiêu, thượng vị đầy trướng, phân lỏng, mệt; rêu hơi vàng nhớt, mạch hư nhược.[1][2] Xem Tỳ khí hư, Thực trệ Vị quản.
3. Phân tích phương
Bạch truật, Phục linh là quân, kiện tỳ; Nhân sâm, Sơn dược bổ khí, Nhục đậu khấu sáp tràng, Sơn tra, Thần khúc, Mạch nha tiêu thực – thần.[1] Mộc hương, Sa nhân, Trần bì hành khí; Hoàng liên lượng nhỏ thanh nhiệt do tích – tá.[1][2] So với Bảo hòa hoàn (thực tích thuần thực), bài này dùng khi đã có tỳ hư.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: thấp nặng phân nước thêm Xa tiền tử, Trạch tả; lạnh bỏ Hoàng liên, thêm Can khương; tích trệ nặng thêm Chỉ thực, Lai phục tử; khí hư thêm Hoàng kỳ; nôn thêm Bán hạ.[1]
5. Lưu ý an toàn
American Dragon ghi chống chỉ định khi thực tích cấp do ăn đồ ôi thiu hoặc ăn quá nhiều.[2] Tiêu chảy cấp kèm sốt, phân có máu, mất nước cần đi khám; trẻ nhỏ biếng ăn, chậm lớn cần khám nhi.
Kết luận
Kiện tỳ hoàn kiện tỳ hòa vị, tiêu thực chỉ tả cho tỳ hư kèm thực tích – vừa bổ vừa tiêu; Bạch truật và Phục linh làm quân.[1][2]